शुभ दीपावली

Herringbone Stitch (2)

E-F.

टाळ्या--टाळ्या--टाळ्या.
उत्तर म्हणून पहिल्या तीन ओळी पाठवल्या असत्यास फक्त तरी चाललं असतं. :P

अरे ’दो जिस्म एक जान’ वगैरे भूलथापा ऐकून तशा ’भूमिके’त जाण्याचा प्रयत्न केला होता रे. पण जमंनाच अगदी. तुझं पत्र वाचून ते सगळे विचार किती उसने आहेत ते लक्षात आलं चटकन. थ्यांक्यूच.

आणि माझ्यावर गुंतागुंतीचा (शी! किती गुंतवळ आल्यासारखं वाटतं हा शब्द लिहिताना!) आरोप करणार्‍या घुबडा, तू स्वत: काही लिहितोस तेव्हा उपमा आणि प्रतिमा हायस्कुलातल्या पोरींसारख्या कलाकला केकाटत असतात इथे-तिथे, ते सोयीस्करपणे विसरलास की. दिवा आणि भिंगं! ’हुडूत’.
(सॉरी सॉरी..हे फक्त खुन्नस म्हणून. ती प्रतिमा बरी आहे चावायला.)

माझ्या ’वेगळे’पणाचा मुद्दा आणलास त्यावरून मला हादग्याचं गाणं आठवलं लहानपणीचं.
’कृष्ण घालितो लोळण, यशोदा आली गं धावून, काय रे मागतोस बाळा तुला देते मी आणून..
आई मला चंद्र दे धरून, त्याचा चेंडू दे करून - अस्लं रे कस्लं मागणं तुझं जगाच्या वेगळं?’

लहानपणी हे गाता गाता मला यशोदेचा भारी राग यायचा.
एक तर बाळाचं मागणं ऐकायच्या आधीच ’मी देतेच आणून’ असं कबूल करायचं.
मग त्याची अचाट मागणी पुरी करायची आपल्यात पात्रता नाही (किंवा आरश्यात चंद्र दाखवायची कल्पकताही नाही), म्हणून त्याच्यावरच डाफरायचं, ’जगावेगळं’ मागतो म्हणून.
आता झालं ते झालं, पण एकदा समजलंय ना की आपलं पोरगं असं कायच्याकायच मागतं, तर परत परत त्याला तोच प्रश्न काय म्हणून विचारावा?
मग उद्या चांदण्यांच्या लाह्या आणि विंचवाची अंगठी मागणारच की तो. आणि मग परत त्याला ’जगाच्या वेगळं’ म्हणून बोल लावायचा.

जरा मोठी झाल्यावर मला यशोदेच्या त्या शेवटच्या प्रश्नातली अभिमानाची, कौतुकाची छटा जाणवली न्‌ मग कृष्णाचाच राग यायला लागला. म्हणजे आम्ही ज्या गोष्टींसाठी लोळण घातली असती (आई मला भूक लागली..मला जत्रेत पिपाणी हवी, मला पेंद्यानं मारलं..) त्या सगळ्या गोष्टी लांडी-लबाडी, चोरी-मारी-गोडीगुलाबीनं साधून घेऊन मोकळा होणार हा पठ्ठ्या..आणि आईपुढे लोळण घालताना मात्र ही असली जगाच्यावेगळी कारणं तय्यार ठेवणार. येणारच की मातोश्रींचा ऊर गर्वानं भरून!

तुझं काय मत?


--

G-H.

हं, आता कशी लायनीवर आलीस. आणि ते प्रतिमा वगैरे तुला कळेलशा भाषेत लिहावं म्हणून. :P

तुला भोंडल्याची गाणी-बिणी पाठ आहेत? मजा आहे. तुला गंमत वाटेल, पण मलाही आठवतात थोडी थोडी. तसं म्हणजे गाणी पाठ होण्याचं वय येता येताच ’मुलींत मुलगा लांबोडा, भाजून खातो कोंबडा’ म्हणत आमची भोंडल्याच्या फेरीतून हकालपट्टी झाली होती. कसला उचकलो होतो मी! अर्थात नंतर वर्ष-दोन वर्षांत पाटावर हत्ती काढून त्याच्याभोवती गोल गोल फिरत कसलीतरी बावळट गाणी म्हणणं हा महाबावळटपणा आहे हे मत मीही मोठ्यानं दोस्तांच्यात फेकू लागलो होतो. पण तरी "वेऽऽड्याची बायको झोपली होती पलंगावर, तिकडून आला वेडा त्याने निर्खूऽऽन पाहिले, मेली मेली म्हणून त्याने जाळून टाकले" याला बीट नाही.

जगावेगळ्या कृष्णाच्या गाण्यात मला यशोदेचा राग येतो, पण तू म्हणत्येस त्यापेक्षा वेगळ्या कारणासाठी. कृष्णाने लोळण घालताना काय मागितलं त्याची एकमेव साक्षीदार ही यशोदाबाई. त्याने मागितलीही असेल तुझ्यासारखी पिपाणी- कुणाला ठाऊक? पण ’कस्सा माझा लेक जगाच्या वेगळा’ हे जगाला दाखवायचा सोस असलेल्या यशोदेनं आपल्या पदरच्या चार अचकट मागण्या ’कृष्णाच्या’ म्हणून खपवल्या नसतीलच असं नाही. आणि वरून तो मोठा होताना त्याच्या मनावर ठसवत राहिली असेल त्याचं वेगळेपण. मग बापड्याला कसोशीनं प्रयत्न करावेच लागले असतील ’लई भारी’ होण्यासाठी. बिच्चारा!
तरी नशीब, त्याच्यात देवाच्या पॉवर्स होत्या सगळ्या. ’अवतार’ वगैरे नसता, तर अनेक चाइल्डहूड प्रॉडिजीज्‌ सारखी वाटच लागली असती मोठेपणी त्याची!

पण ’वेगळा’ चे विलग आणि अलग हे दोन अर्थ नव्यानं जाणवले.
’विलग’ हा ’बिलग’ चा भाऊ वाटतो पण अर्थ दोन टोकांचे.
पाडतेस कविता?

Herringbone Stitch (1)

A-B.

नको काढू चित्र माझं.
काळ्या शाईत कुंचला बुडवून तू पहिला फराटा कागदावर ओढशील -
तिथेच माझ्यापासून वेगळा होशील.
*
नकोच करू कौतुक माझ्या शब्दांचं.
मी तर त्यांच्यापासून वेगळी झालीये कधीचीच.
तुझ्या ’वाहवा!’ सरशी त्यांचा दु:स्वासही करू लागेन कदाचित.
*

अस्वस्थ आहे. उत्तर दे.


--

C-D.

नकोच करू स्तुती माझ्या पावभाजीची.
एकदा माझी ’स्पेशालिटी’ झाली
की दर वेळी मलाच बनवावी लागेल ती.

- फक्त हेच तुला लिहून पाठवलं असतं उत्तर म्हणून, पण तुझ्या शेवटच्या चार शब्दांनी भानावर आलो.
तुझ्या कवितेला तुझी अनुदिनी मानणं कधीच सोडून दिलं होतं, तुझ्याच आग्रहावरून.
आजच्या या ओळींमधला अस्वस्थपणा तुझा स्वत:चा आहे? भीतीने तुला असं कवळून टाकावं आणि ते तू माझ्यापुढे कबूलही करावं...अजबच आहे.

’मानसीचा चित्रकार तो, तुझे निरंतर चित्र काढतो’ - किरणला त्या गाण्याचा अर्थ समजावून देताना आवडायला लागलं होतं तुला ते. हरखून मला म्हणाली होतीस, "असं आसपासच्या सगळ्यांच्या मनातलं माझं चित्र मला दिसलं तर कित्ती मज्जा येईल!" मग आपण वाद घातला होता, व्यक्तींच्या मनाच्या नितळपणाबद्दल. मला अजूनही वाटतं, हा नितळपणा सापेक्ष असतो. बघणार्‍याच्या संवेदना किती तीक्ष्ण आहेत त्यानुसार बदलतो तो. एखाद्या वाक्याचा पोत, एखादा कटाक्ष, एक हुंकार किंवा श्वासाची लय तुला ते चित्र लख्खपणे दाखवू शकते. पण तू या ’फसव्या पुराव्यां’ना धुडकावूनच लावलं होतंस. तुला शब्दांचं सघन माध्यमच हवं होतं. ’म्हणजे गैरसमजाला जागा नको’ - सावध सज्जनगिरीने तू म्हणाली होतीस.
मग आज अशी दूर का पळते आहेस शब्दचित्रांपासून?

’वेगळं न करता येण्याजोगं मिसळलेपण’ - ते तर तुला-मला दोघांनाही कधीच मान्य नव्हतं. त्या मुद्यावरच तर आपली गट्टी जमलेली. अचानक गट बदलू नकोस हां बयो!

चित्रकारानं एखाद्या वस्तूचं चित्र काढताना तिच्याबद्दल आपुलकी बाळगली, तर तिचे दोष त्याच्याही नकळत झाकले जाणार किंवा त्यांचं उदात्तीकरण होणार. घाटदार घड्याला गेलेला उभा तडाही ’किती सुंदर!’ वाटणार. व्हॅन गॉगच्या ’सेल्फ पोर्ट्रेट्स’ना नावाजायचं का? त्याच्या चित्रांतला तो गॉग खरा-खुरा माणूस वाटतो. त्यानं ते चित्र काढताना स्वत:ला स्वत:पासूनच अलिप्त केलं असणार - निदान तसा प्रयत्न केला असणार हे स्पष्ट दिसतं. किंवा हे केवळ दोष झाकण्याबद्दलही नसेल. फक्त ’दिसतं त्याच्याशी प्रामाणिक’ राहण्याच्या प्रयत्नाबद्दल असेल.
हे सगळं तुला कळलेलं नाही असं नाही - उलट नीटच कळलं आहे, आणि कदाचित तेच तुझ्या अस्वस्थतेचं मूळ आहे. मी फक्त तुझ्या सात ओळींतून ते शोधायचा प्रयत्न करतो आहे.

आता असं समज की चित्रकार झालाय तुझ्यापासून वेगळा. पण कितपत वेगळा? किमान दोन गोष्टींवर अवलंबून आहे ते. तुझ्याकडे बघायला तो कोणतं भिंग वापरतोय आणि कोणत्या प्रकाशात तुला बघतोय. स्वच्छ सपाट काच? अंतर्वक्र? बहिर्वक्र? परत त्यांच्या वेगवेगळ्या फोकल लेंथ्स. तू बुटुकबैंगण दिसशील, उंचकाडी दिसशील, किंवा एकदम तुझ्या चेहर्‍यावरचा मऊसूतपणा जाऊन पेशींचं खडबडीत पटल दिसेल त्याला. पणतीच्या स्निग्ध प्रकाशात मवाळ दिसतील तुझ्या शरीराचे उंचवटे, आणि भगभगीत हॅलोजन दिव्याच्या प्रकाशात ताशीव कठपुतळी दिसू शकशील तू.
त्याला तू कशी दिसतेस हे जाणून घेताना गंमत नाही वाटणार तुला? आणि त्यानं काढलेलं तुझं चित्र बघून त्याच्या भिंगाची आणि दिव्याची जात आणि प्रत ठरवण्याचा हक्कही तुझ्याकडेच! मला तर बुवा मजा आली असती माझं चित्र पाहायला. आं आं..ती जात आणि प्रत तुझ्या स्वत:च्या भिंग-प्रकाशाच्या सापेक्षच असणार हे मान्य! पण लेकी, निरपेक्ष परिमाण अस्तित्वातच नसतं हे मान्य आहे नं?

बाप रे! या कुण्या चित्रकाराची सगळी भिंगं सदासर्वदा तुझ्याच भिंगांसारखी असावीत आणि दोघांनी मिळून एकच दिवा वापरावा असलं अकटश्च विकट काही वाटतंय का तुला? आणि तुझ्यापासून ’वेगळ्या’ झालेल्या तुझ्या शब्दांना त्यानं वाखाणलं तर दु:स्वास करशील त्यांचा? हा वस्त्रगाळ मूर्खपणा आहे.
बरं, असं म्हणावं की ’माझं चित्र काढू नको, मी लिहिलेल्याची स्तुती करू नको’ असं म्हणणारी ही पोर खरंच ’वेगळी’ आहे इतरांपेक्षा, तर तेही नाही. या गोष्टींचा उल्लेख केलास यातच तुझ्या लेखी त्यांना महत्त्व आहे हेही आलंच.

तू एवढी गुंतागुंतीची का आहेस? सरळ दणादणा लिहावं स्पष्ट काय वाटतं ते. उगाच काहीतरी तुकड्यातुकड्यांत प्रतिमा आणि उपमा वापरून ’मला ते कळतंय का’ याची परीक्षा घेत राहायचं. मला काय कळलं ते मी तुला सांगितलं की खास ठेवणीतलं हसायचं. "मला आवडलं तू काढलेलं माझं चित्र ...पण ती मी नव्हेच!" म्हणायचं. रागच येतो मला तुझा.

पूर्वी एक गोष्ट बरी होती: मी काढलेलं तुझं चित्र पाहायची तुला उत्सुकता तरी असायची. आणि तुझ्या सेल्फ-पोर्ट्रेटशी ते ताडून त्यातले फरकही सांगायचीस तू लहर असेल तर.
आता तू तुझं चित्र काढायलाच मनाई करते आहेस? कसली भीती वाटतेय एवढी? "समोरच्याला तू जशी दिसलीस तशी तू नाहीच आहेस" हा निष्कर्ष आहे वेडे, गृहीतक नव्हे. चित्रं काढू देत राहिलीस, ती पूर्वीसारखी उत्सुकतेनं पाहातही राहिलीस - तर सापडेल एखादं त्या क्षणी मिळतंजुळतं. तो चित्रकाराचा विजय असला तरी तुझा पराभव नसेल.

पटतं तर बोल ... नायतर जा उडत.

रंगुनी रंगांत सार्‍या...

तुझ्या कथा, तुझ्या कविता.
तू लिहितोस त्यातला शब्द-न्‌-शब्द, वाक्य-न्‌-वाक्य मला तुला अभिप्रेत असलेल्या अर्थासहच जाणवावं असा हट्टाग्रह का तुझा?
का समजावून देऊ पाहतोस प्रत्येक ओळ मला?
तुझं लिखाण वाचताना माझ्यापासचं अनुभूतींचं गठुळं मी का सारायचं बाजूला?
तू लिहिताना त्यात तुझं तुझेपण ओतलंस, मी वाचताना माझं मीपण ओतते.
त्या वाचनाचा पहिला अनुभव तरी माझा मला एकटीला घेऊ देत. उगाच प्रस्तावना देत बसू नकोस.
मला वाटलं तर घेईन तुला विचारून, का-कधी-कुठे सुचलं हे तुला.
काही काही शब्द मला ’कळणार’ नाहीत. अवघड वाटतील.
वाटू देत.
तू तरी कुठे ’कळला’ आहेस मला?
अरे ते सोड, मी तरी कुठे कळली आहे मला?
पण कळत नसलेली प्रत्येक गोष्ट आवडत नाही असं नाही काही.
उलट मला तर कळत नाहीत त्याच गोष्टी जास्त आवडतात कधी कधी!
म्हणजे झुंजता येतं रे त्यांच्याशी..मस्त कुस्ती खेळता येते..
अशी दाबायची एका वाक्याची मुंडी बगलेत..अस्सं लोळवायचं घोळवायचं त्याला तासभर डोक्यातल्या तांबडमातीत..दोघंही जॉकी बिल्डिंगीतल्या पैलवानांसारखे धूळमाखले होईतोवर. कधी कधी आपटी खावी लागते मलाच..पण जेव्हा त्या वाक्याला उताणं पाडायला जमतं तेव्हा काय लाख आनंद होतो!
मग मी विजयोन्मादात तुला सांगत येणार..हे बघ, हे चित्र दडलंय तुझ्या त्या वाक्यात!
आणि तू चक्क हिरमुसणार?
’मला हे असं नव्हतंच म्हणायचं’ म्हणणार?
अरे पावसाच्या पोरा, माझ्या गर्भात मी हौसेनं पेरून घेतलेल्या तुझ्या शुक्राणूचं जितंजागतं बाळ मी तुला कौतुकानं दाखवायला आणलंय आणि तू मात्र ’याच्याशी माझा संबंध नाही हां’ म्हणत त्याला झटकून टाकतो आहेस? मला माहिती आहे ते ’तुझं’ नाहीये..पण तुझ्यामुळे आहे हे सत्य नजरेआड करता नाही यायचं तुला. आणि समजा तिकडे काणाडोळाच केलास तू, तरी गोजिरवाणं ते बाळ, त्याचं आल्यागेल्यासारखं कौतुक तरी करशील!
तुझं म्हणणं तुझी कविता एकसंध शिल्पासारखी. ती तुझ्यासारखी जिला कळेल ती तुझी सिंडरेला.
पण मला माहितीये, कसे तुकडे तुकडे सांधून शिल्प बनवलंयस तू ते. मला एक्कच तुकडा हवाय त्यातला. म्हणजे तुझ्या त्या शंकराच्या पायाच्या अंगठ्याचं नख. किंवा त्या नटराजाचा मुकुटमणी. माझ्याकडे माझे स्वत:चे कित्ती कित्ती तुकडे आहेत..आणि माझ्या तुकड्यांना तुझ्यातला एकुलता तुकडा परिपूर्ती देणारेय.”घेऊ नको’ म्हणूच शकत नाहीस तू. एकदा तू तुझं शिल्प मला दाखवलंस की ते माझ्या डोळ्यांचं झालं. ग्रीकांची शिल्पं हुबेहूब नकलणार्‍या रोमनांचा वारसा मिरवते म्हटलं मी. तुझ्या नटराजाचा मणी भंगला तर भंगेल कधी. पण माझ्या परकर्‍या पोरीच्या कानात डूल म्हणून जाऊन बसलेला तो मणी काही तिथून हटायचा नाही.
___

आदित्यराणूबाई, आज तुम्ही आमच्याच कवितेवरचं निरूपण दाखवायला आणलंत आम्हांला. खरं सांगावं तर अभिमान वाटला तुमचा. पण तुम्हांला जे काय दिसलं होतं ते फक्त तुमचं होतं - आमचे शब्द फक्त निमित्तमात्र. म्हणजे उंच डोंगरावर अगदी ओसंडायला आलेली एक तळी असावी आणि एका ढगानं उगाच मुतल्यासारखी एक धार तिच्यात सोडली की धबाधबा पाणी वाहातं व्हावं असा तो प्रकार. आता बघा, हे असं कधी निसर्गात होत नसतं. पण असं व्हावं असं आम्हांला बुवा वाटतं. त्यामागे आम्ही आंबोलीला गेलो होतो तेव्हाची एक आठवण आहे दडलेली.
विचारलंत, कोणती आठवण होती ते विचारलंत?
अहो, तुमची ही उत्सुकता आमच्याशी प्रत्यक्ष बोलताना जशी दिसते.. तशी ती जरा आमच्या कविता वाचताना दिसूद्यात कधी, एवढंच म्हणतो झालं.
तुम्ही आत्ममग्न, तुम्ही स्वयंपूर्ण, तुमच्या संततीला बापाची गरज फक्त बीजरूपानं - हे का आम्ही ओळखत नाही? पण तुम्हांला बीज म्हणून जे दिसतं आहे, ती आणखी कुणाची संतती आहे...तिचं ”त्याला हवं तसं’ कौतुक व्हावं अशी त्याची अपेक्षा आहे हो. अवाजवी असेल ही अपेक्षा, पण अमानवी नक्कीच नव्हे. आणि तुमच्यासारखे शहाणे दिसणारे लोक अशी उत्सुकतेशिवायची पुनर्निर्मिती करू जातात तेव्हा वाईट वाटतं इतकंच. मी अमूर्त शैलीत काढलेल्या रेड्याच्या चित्राचं तुम्ही ’किती गोंडस उंदीर’ म्हणून कौतुक करून वर त्याच्याशेजारी आपला गणपती आणून बसवणार आणि आम्ही त्या अख्ख्या सजावटीत धन्यता मानावी असं म्हणणार? नाही, विनोदी आहे ही उपमा. आम्ही धन्यताही मानूच. पण तुमच्या विश्वामित्री प्रतिसृष्टीला कधी कधी वल्गनेचा वास येतो. आमची मूळ सृष्टीच काय पण तिच्या इतर सार्‍याच प्रतिकृती तुम्हांला क:पदार्थ वाटायला लागतील अशी भीती वाटते.”तुम्हांला आतून जाणवलेले सर्व सर्व तुमच्यासाठी सत्य’, हे बरोबर. पण अधूनमधून इतरांना जाणवलेले त्यांच्यासाठीचे सत्य न्याहाळत चला. तुमची जाणीव अधिक खोल होईल. स्वत:च्याच विचारांचं डबकं नका बनवू. सर्व जलौघांना सामावणारा समुद्र बनू देत त्यांना.
___
होय आहेच माझी अपेक्षा - मी लिहिलेल्या ओळींचा मला अभिप्रेत असलेला अर्थच तुला समजावा अशी. आणि हीच माझ्या मनातल्या सिंड्रेलासाठीची कसोटी आहे हेही बरोबरच ओळखलंस तू. लाकूड तासून तासून एकही खिळा न वापरता नौका बनवावी तितक्या काळजीपूर्वक शब्द तासून बसवतो मी माझ्या निर्मितीमध्ये. काय बिशाद आहे की कुठे फट राहील नि पाणी आत शिरेल! एक शब्द इकडचा तिकडे झाला की भाव बदलला वाक्याचा. आणि तू म्हणतेस तुला सांगूच नको मी, तो भाव काय होता? मनात थेंबा-थेंबानं झिरपलेले विचार - काही तर कित्येक वर्षांपासून झिरपत आलेले - ते गोळा होऊन बनलेली ती ताडी. तुला तिची चव ’झेपली’ आहे की नाही ते कळायला नको मला? माझ्या भाषेचं प्रयोजन म्हणजे माझ्या मेंदूत उमटलेला भाव तुझ्यापर्यंत पोहोचवणं. त्याच्याकडे ढुंकूनही न पाहता तू हपापल्यासारखं गटागटा सगळं वाचणार, त्यात चार-पाच शब्द पूर्णपणे चुकीचे वाचणार, दहाबारा शब्दांच्या जागा बदलणार, एखादी ओळ तुझ्या डोक्यातच नाही शिरणार - आणि मग त्या कच्च्या पायावर तू स्वत:च्या कल्पनेचे इमले उभे करत सुटणार. कुस्तीबिस्ती खेळलीस तरी तूच बांधलेल्या आखाड्यात. तुझ्या त्या प्रथमदर्शनी कल्पनेचा काहीच प्रभाव त्या कुस्तीत राहात नाही तुझ्यावर, असं छातीठोकपणे सांगत असशील तर मानतो.
आपला तो गाणारा मित्र एकदा म्हणाला नव्हता,’ गाण्यानंतर इतर सगळ्यांनी केलेलं कौतुक आवडत नाही असं नाही - पण ज्याला गाणं ’कळतं’ त्याची शाबासकी मिळाली की फार छान वाटतं.’ माझंही तसंच आहे काहीसं. मी शब्दांच्या माध्यमातून ’ये हृदयीचें ते हृदयीं’ घालू पाहातो आहे. ते मला हवं तसंच समोरच्याच्या हृदयात पोहोचलं तर जो आनंद होतो तो वर्णनातीत. त्यात माझ्या प्रकटीकरणाचा जसा सन्मान आहे तसाच त्या व्यक्तीच्या जाणतेपणाचाही. तू अशी जाणती वाटलीस म्हणून तुझ्याकडे आकृष्ट झालो. पण मग जाणवलं की एकमेकांना छेदून जाणार्‍या आपल्या अनुभवविश्वांच्या सामाईक तुकड्यातलं माझं लिहिणं तुला कळतं जसंच्या तसं. पण उरलेल्या त्या ”केवळ माझ्या’ विश्वाचं काय? ते तर तू पाहिलंही नाहीयेस. तुला ते मी न सांगता कळावं अशी अपेक्षा कशी ठेवावी मी? नाहीच कळायचं तुला मी सांगितल्याशिवाय ते. तुला पहिल्यांदा नहाण आलं तेव्हा तुला काय वाटलं होतं ते कुठे कळलं होतं मला तू सांगितल्याशिवाय?
हौसेनं गर्भात पेरून घ्यायला निर्मितीचं बीज म्हणजे हौसेनं नाक टोचून ल्यायचा खडा नव्हे. आयुष्यभराचं आईपण पेलण्याची तयारी आहे की नाही याचा विचार कर आणि मग बोल...नाहीतर मूल जन्माला घालून मोकळी होशील आणि त्याला काय म्हणायचं आहे ते कधीच लक्षात घेणार नाहीस.
___
त्याचं काही ऐकू नको आदीमाऊ तू. एकदा त्याच्या काळजाजवळच्या मतांच्या विरोधात काही बोललीस की बालेकिल्ले उभे करत बसतो शब्दांचे. तोच म्हणतो तशा विटा अशा तासून बसवत जातो की वार्‍याला आत शिरता येऊ नये. हे स्वत:ला विज्ञाननिष्ठ म्हणवणारे लोक असेच! अरे साहित्यनिर्मिती करता आहात...प्रयोगांची निरीक्षणं नाही नोंदवत आहात काही. ”आपले शब्द वस्तु्निष्ठ पद्धतीने स्वीकारले जावेत, व्यक्तिनिष्ठ पद्धतीने नव्हे’ याची काळजी शोधनिबंध लिहिताना करावी(च). शोधनिबंध लिहिताना(च) करावी असं नाही. कायदे, नोटिसा, बातम्या - अनेक प्रकारचं लिखाण आहे जिथे अशी एकेका शब्दाला मोजा-मापायची गरज असते, अन्यथा अनर्थ उद्भवतो. पण महाशय ’साहित्यनिर्मिती’ करताहेत. भावनांच्या प्रकटीकरणाचा खेळ मांडताहेत. (आता चिडेल बघ या शब्दप्रयोगावर. त्याच्या लेखी लिहिणं हे केवढं सीरियस काम! जणूं खेळ मांडणं फार भुक्कड असतं. अरे लिहिताना याची काय तंद्री लागत असेल एवढी माझ्या चिऊची तंद्री लागते रोज घराबाहेरच्या बांधकामाच्या ढिगात दगडगोटे शोधून मांडऽऽऽऽऽऽत बसताना.) तर यानं एक गोष्ट लिहिली आणि ती वाचून तुला प्रतिक्रियेदाखल काही स्फुरलं तर यानं त्याला त्याच्या अपेक्षेनुसार प्रतिक्रिया मिळाली नाही म्हणून का धुसफुसावं? त्याच्याच शब्दांना तू नवा अर्थ दिलाहेस हे स्वीकारण्याइतकं त्यानं तरी मोकळं का न व्हावं?
____
सम्राट, आपल्यासमोर वाद चालला असेल तर कुण्या एकाची बाजू घेऊ नये. विशेषत: आपलाच पुरेसा विचार झाला नसेल त्या विषयावर तर. आणि आजचे प्रतिद्वंद्वी तुल्यबळ आहेत. एकमेकांशी युद्ध खेळतानाच एकमेकांना स्वत:चे डावपेच शिकवताहेत. बघ वाद संपे-संपेतो दोघंही अजून जास्त कळायला लागतील एकमेकांना. तटबंदी मजबूत असेल आपापली पण गवाक्षं नक्की उघडतील. आम्हीही थोडे विचलित झालो होतो सुरुवातीला, पोरीचा हेका बघून. पण आता वाटतं ’वादे वादे जायते तत्त्वबोध:’ मध्ये खरंच काही तथ्य असावं. आता कुणी तिच्यासमोर व्यक्त होत असेल तर ती थोडं अजून बारकाईने ऐकेल - ’आपण ऐकतो आहोत तेच त्याला म्हणायचं आहे का’ या विचाराला ’काय फरक पडतो?’ नं धुडकावून लावणार नाही कदाचित. आणि तो कदाचित ’आपली निर्मिती थोडी तटस्थपणे पाहायची असते’ या विचाराला थोडी जागा देईल मनात.
भावनांना शब्दरूप देणं म्हणजे कॅलिडोस्कोपमध्ये काचांचे तुकडे मांडणं. येणारा प्रत्येकजण स्वत:ला हवं तसं त्यांना फिरवणार, दर वेळी एक वेगळीच आकृती त्याला दिसणार - हे त्याला जाणवायला लागेल. ’आपली कला नितळ व्हावी’ असं कोणत्या कलाकाराला वाटत नाही? नवनिर्मिती हातून घडताना ती ज्या भावभावनांसकट निपजली, त्याच जर तिचा आस्वाद घेणार्‍या व्यक्तीच्या मनात उमटल्या तर तो निर्मात्याच्या अट्टाहासाचं सार्थक झाल्याचा क्षण हे का आम्हांला ठाऊक नाही? पण समजा तसं झालं नाही तरीही ती निर्मिती उणी ठरत नाही, उलट निर्मात्यानंही न कल्पिलेले भाव ती पाझरवू शकते - ती निर्मात्याहून स्वतंत्र होते - कदाचित त्याच्याहून मोठी! तो धास्तावल्यासारखा वाटतो तो याच कल्पनेनं की काय? पण मी सांगू, त्याच्या लिखाणाला आपले चेहरे चिकटवणार्‍या लोकांची धास्ती घेऊ नये त्यानं. आपले विचार त्याला करू देऊन, त्याच्या विचारांबाहेर जगच नाही असं त्याला वाटायला लावणार्‍या लोकांची धास्ती घ्यावी!!!
______
“It comes about that if anyone spends almost the whole day in reading, and by way of relaxation devotes the intervals to some thoughtless pastime, he gradually loses the capacity for thinking, just as the man who always rides forgets how to walk. This is the case with many learned persons; they have read themselves stupid.” : Schopenhauer

ख्वाब था या खयाल था,...क्या था?

आज फारा दिवसांनी येणं केलंत कवी.
बरोबर आहे, मीच तुमची आठवण..म्हणजे अगदी खरीखुरी, कचकचीत आठवण आज काढली.
त्याचं काय आहे कवी, तुमची बहुतांश कविता कॉलेजातल्या एखाद्या माजोर्ड्या दोस्तासारखी 'लागते'. एकदा लागली की पिच्छा सोडत नाही मग. माझं डोकं एकाच वेळेला थरारतं, उठतं, पिकतं, स्तब्ध होतं वगैरे वगैरे. (५१२ मेगाबाइट्स वर विन्डोज व्हिस्टा चालवल्यासारखी गत.) आणि सध्या तरी एवढी रॅम तुमच्या कवितेपाठी घालवायची अगदीच गरज नाहीये मला!

पण हा कडकडीत उपासदेखील सहन होण्यातला नव्हता. त्यामुळे आजोळी गडग्यातून जाता जाता वाटेत जसं एखाद्या झाडावरून मस्त टप्पोरं भिरंड नाहीतर बिंबल तोडायचो आणि मग वाटभर तोंडात घोळवत, मिटक्या आणि शिरशिरी भोगत चालत रहायचो - तसाच आज तुमच्या कवितेचा एकच चरण भोगते आहे. 'सखीच्या मुलीला कसे काय द्यावे....'

तुम्हांला ठाऊकाय कवी? तुमची कविता म्हणजे निमित्त. बडबड करायची असते मलाच. उगाच कुठेतरी काहीतरी घडतं, कसलंसं पहाटस्वप्न पडतं. वेटोळं घातलेल्या नागयुगुलासारखा तुमचा एखादा शब्द, एखादी ओळ त्या घटनेसोबत रमलेली. बाकीची कविता काय आहे, संदर्भ काय असावा, कश्शाकश्शाचा विचार न करता मी बिनदिक्कतपणे ती ओळ भोज्जा म्हणून पकडून माझं पुराण सुरू करते.

सखीची मुलगी आज पहाटे आली. सगळं घर अवतारात. मी पण त्याच्याशी स्पर्धा करत असल्यासारखी अस्ताव्यस्त. ती आली तीच ताज्या दुधाच्या पत्ती चहासारखी घमघमत. हातानी पसारा आवरत वटवट सुरू.

"चल चल चल ..तय्यार हो पटकन्‌..लॅबर्नम फुललाय! काल पळायला गेले होते तर त्याच्यापाशी मला मोराचं पीस मिळालं एक..आद्या फाद्या लगेच ’माला पायजे’ म्हणत रडत बसला..म्हणलं देत नाय जा..मग म्हणे मावशीला सांगणार..म्हणलं तुझ्झ्याआध्धी उठून मीच सांगणार..पण ते र्‍हाऊंदेत..तू चल आधी बाहेर..चऽऽल ना गंऽऽऽऽऽऽऽ"


किती तपं लोटली? असेच शब्द.

"
चल ना गं आज माझ्यासोबत!

...


ए, माहितीये मला, तुझ्या खांद्यावर खूप मोठ्ठी स्वप्नं आहेत. पण तुला खरं सांगू, ओझं होतंय त्यांचं तुला.
बघ, फुगलं नाक लगेच - 'तू कोण मला सांगणारा?' म्हणत.
अगं मी काही कायमची खाली ठेवायला सांगत नाहीय ती. आजच्यापुरती..थोडाच वेळ फक्त!
येतेस माझ्याबरोबर थोडा वेळ?
अगदी आहेस अश्शीच चल -
आज माझी स्वप्नं आहेत बरोबर.
हां हां, असे डोळे विस्फारायची गरज नाही. आम्हांलाही पडतात म्हटलं स्वप्नं.
..
सांगू माझी स्वप्नं?
छोटीशीच आहेत गं.

जाऊ असंच स्कूटीवर बसून.
त्या चौकात थांबू सिग्नलला.
तिथला गजरे विकणारा छोटू पुढे येईल दोघांना बघून.
तू कसनुशी तोंड फिरवशील..
तुला काहीतरी करायचंय ना या मुलांचं शोषण टाळायला..त्यांना त्यांचं बालपण परत मिळवून द्यायला..
विचार, अधिकाराच्या जागेसाठी अभ्यास आणि एका संस्थेत काम करतेच आहेस तू..
पण आत्ता, समोरच्या त्या छोटूकडे आणि त्या गजर्‍यांकडेही बघवत नाही तुला.
एक तर फुलं अशी वेलीवरून तोडलेली तुला आवडत नाहीत..गजरे तू माळत नाहीस.
आणि तू-मी एकत्र असताना असे गजरा घेण्यातले सामाजिक संदर्भ आणि अर्थ!
तू तर स्कूटीवरसुद्धा तुझा माझा ’तसा’ संबंध नाही हे दाखवायला सीटच्या जितक्या मागल्या भागात बसता येईल तितकी बसलेली.
(कचकन्‌ ब्रेक दाबून तू मला आदळू नयेस म्हणून मी स्पीडब्रेकरच्या पंधरा फूट आधीपासनंच स्पीड कमी करत येतो हे तुझ्या लक्षात आलंय?)
पण आज आपण थांबूचयात गाडी थोडी बाजूला घेऊन.
घाईत पुढे जाणार्‍यांना जाऊ देत पुढे.
मला ना, सकाळी सकाळी त्याच्याकडचे ते सगळेच्या सगळे गजरे विकत घ्यायचेत.
त्या मोगर्‍याच्या गजर्‍याहून जास्त टवटवीत त्याचं हसणं मला एकच क्षण पहायचंय.


मग शाळेत जाऊयात आपल्या?
किती वर्षांत भेटली नसशील सगळ्यांना..
आठवण काढतात गं तुझी कौतुकानं.
एकदा कसल्याशा चुकीची ’आता आपल्याला खूप मोठ्ठी शिक्षा मिळणार’ म्हणून धास्तावलेल्या तुला, किती हळुवारपणे चूक समजावून दिली होती आपल्या सासणेबाईंनी.
रोवलं गेलं असेल का गं तुझ्या आत्ताच्या समजूतदारपणाचं बी तिथे कुठे?
बाई आता मुख्याध्यापिका झाल्यात.
त्यांना दोन गजरे देऊयात. एक त्या आधी सरस्वतीच्या मूर्तीला घालतील बघ!
भेटू मग स्टाफरूममध्ये जाऊन बाकी सगळ्यांना.
’स्वकर्तृत्वावर मोठ्ठी होईन, मगच शाळेत भेटायला जाईन’ असं वेडगळ काही डोक्यात नाही धरलंयस ना?
अगं कितीही मोठी झालीस तरी त्यांच्यासाठी लहानच!
आता जाऊ तेव्हा बघ, नुसता नमस्कार करशील तेव्हा भरून येईल सगळ्यांना...
मोठ्ठी होशील तेव्हा जाशीलच गं सगळ्यांना ’त्यांच्या रोपट्याचा वृक्ष कसा झालाय’ इ. इ. दाखवायला
पण सध्या त्यांना ’ओळख ठेवल्येयस’ याचंच कौतुक असणारेय.
मला ते कौतुक बघायचंय.


बाई आपल्याला कदाचित सातवीच्या वर्गात घेऊन जातील..’माझे विद्यार्थी’ म्हणून कौतुकानं सांगायला..तुझ्या एकेका यशाबद्दल सांगतील तेव्हा विस्फारत जाणारे पोरापोरींचे डोळे..
मग एखादी धिटुकली तुला विचारेल, ’ताई..अभ्यास कसा करायचा?’
मग तू नेहमीसारखी आजीबाई मोडमधून सांगायला लागशील पुलंच्या ’अभ्यास: एक आनंद’ मधले विचार, मध्येच त्या पोरीशी ’कनेक्ट’ व्हायला कार्टून नेटवर्क आणि आयपीएल आणि नव्या (नुसतीच नावं ऐकलेल्या) सिनेमांबद्दल एखादं वाक्य टाकशील.
तू जे बोलत असशील ते तुला खरोखरच खरं वाटत असेल.
मला तशी आदर्श कळकळ पाहायचीय तुझ्या चेहर्‍यावरली.

फार वेळ नाही जायचा या सगळ्यात.
मग परत येताना..एकच स्वप्न उरतं माझं..
शाळेच्या पायर्‍या उतरताना मी सायमन-गार्फंकलचं ’लाइक अ ब्रिज ओव्हर ट्रबल्ड वॉटर्स..’ गुणगुणत असेन..
तू म्हणशील - ’आता जाताना मी चालवते स्कूटी..तू हे गाणं पूर्ण गाशील?’
शेवटच्या कडव्यापर्यंत पोचेतो घर येईल..
Sail on, silvergirl ..sail on by..

बस. एवढंच.
चल, येतेस?

"




सखीच्या मुलीला कसे काय द्यावे?

सखीच्या मुलीला इतर काहीही द्यावे..

पण अधेड स्वप्नांच्या आठवणी कधीही देऊ नयेत.

क़तरा क़तरा जगणे मरणे.

मला एकदा, एकदाच तुला भेटायचंय.

एकदा तरी भेटायचंय.

ही वखवख कुठून येते आहे याची मला पर्वा नाही, आणि उत्सुकताही नाही--सध्या.
उतरली वखवख की प्रश्न सुरू होतील, तेही तिच्याइतके जीवघेणे नसतील.
काही तातडीनं करायच्या कामांसाठी थांबून राहण्याइतके समंजस असतील ते प्रश्न.

त्यांचा आत्ता या "उत्कट भारावलेल्या इ. इ." थडथडमार्‍या स्थितीत विचार करण्याचं काय कारण?
आणि त्यांचा विचार येत असेल तर स्थिती थडथडमारी खरंच आहे का?

पण आहे.
विचार डोक्यात आल्यापासून ते इथे उतरवेपर्यंत मधल्या वेळात एक सफरचंद जसं खस्सकन ओढून हातात घेतलं तितक्या क्रूरपणे मी फळांना कधीही वागवत नाही.
डंख नाही मारला त्याला नेहमीसारखा इमणुला चिमणुला गोड्डगोड्डुला..राक्षसी लचका तोडला, अर्धं घशात घातलं एकदम.
आणि मग लिहिता येण्यासारखं सामान समोर आलं तेव्हा ते अर्धं सफरचंद तसंच बाजूलाही ठेवलं ..हे नेहमीचं नाही. खाणं अर्ध्यात सोडायचं नसतं मी.

आणि लिहिताना हातांच्या गतीत एक पाय तडातडा उडतो आहे हेही असंच आवेगाचं लक्षण.
डोक्यातला हा आरसा कधी फुटेल? स्वत:चं निरीक्षण करण्याची ही वेळ नाही, लाटेत बुडायची आहे हे न कळण्याइतपत बेअक्कल असू नये आरश्यांनी.

तुला एकदा भेटायचंय.
का ते माहीत नाही, भेटल्यावर कळेल.

जीवघेणं लिहिणारे अनेकजण वाचले मी, पण त्यातले काही केव्हाच उलथलेत आणि सध्याचे काही बरेच प्रसिद्ध म्हणून त्यांच्यामागे जाण्याचा अजिबात सोस नाही हे कुणीही न विचारता समर्थन माझं मलाच.

’तू कोण,कुठली’ चे काही तुकडे मला माहिती झालेत पण ते दुय्यम आहेत.
अशी कोसळत समोर आलीस तेव्हा आत उठलेली ही डोकं भांगलणारी तिडीक महत्त्वाची आहे.

किंवा जळजळ, मळमळ आणि बुळबुळीच्या मार्गानं जाणारं ते अन्न.
तू लिखाणात कधीही शिव्या दिलेल्या नाहीस तरी साला देवचोद विचार डोसकं फिरवतोच : तुझ्या लिखाणाचं तामसी अन्न खाऊन मला तांबारल्या डोळ्यांनी जगाच्या छाताडावर नंगानाच करावा असं का वाटलं?

कडकलक्ष्मीच्या तेल पाजलेल्या दोरखंडासारखं तुझं लिखाण मीच माझ्या हातानं मारतेय स्वत:च्या पहिल्यांदाच उघड्यावाघड्या केलेल्या पाठीवर.
हाड हाड..तो डमरू माझ्याच आत कुठेतरी वाजणारा कडाकडा..तू फक्त निमित्त.

पण नाही. निमित्त ’फक्त’ नसतं. च्यामायला आत्ताही सुपीक जमीन आणि बीज असल्या पकाऊ उपमा आठवाव्यात? Fuck-त.

तुला एकदा भेटायचंय.

रानमांजरानं पंजा मारून मारून सुंदर केलेला माझा चेहरा तुला दिसेल की नाही कोण जाणे.
पण तू एका क्षणाला माझा ड्रॅगन बनवलास एकापाठोपाठच्या सात टकीला शॉट्सविना..
त्या वेळी जळलेल्या त्या नरड्यातून आता एक शब्दतरी बाहेर पडेल का खराखुरा हेही सांगणं कठीण.
पण भेटशील तेव्हा रूमीच्या त्या रॉंगडूइंग आणि राइटडूइंगच्या शेतापार.
म्हणजे मग मला तुझी स्वत:च्या हातानं स्वत:चा गळा आवळणारी तडफड बघत बघत तडफडून मरता येईल.

***
.
.
.
ओळखदेख नसलेल्या..
नव्हे : ओळख असलेल्या, देख नसलेल्या दोन व्यक्तींनी
फालतू कॉफी शॉपमध्ये भेटून केलेल्या अत्यंत फालतू बडबडीनंतर
बोटं तांबारेपर्यंत कवळून तडाक्यात सोडून दिलेला हात.
त्या फालतू आपलेपणापेक्षा
त्या निर्‍या अधाशी क्षणासाठीच तुला भेटायचं होतं.


उपसंहार:

इन्टेन्सिटी कुणाच्या आयुष्याला पुरलीये? झेपते तितकी प्यावी.
पुढच्या इन्टेन्स तिडिकीच्या वेळी मी या खवचट मध्यमवर्गीय आरश्याचा खून करणार आहे.

ऍलिस

ए थरथरगुंडी -

अशी काय शहारतेस मधूनच - हुडहुडी भरल्यासारखी?
तरी बरं - उबूगुबू गादीवर, मऊमऊ पंच्यात
छान गुरफटून झोपली आहेस!
आणि बाहेरचा ऊनऊन प्रकाश आहे अजून खोलीभर.
आणखीन्‌ आसपासच्या चेहर्‍यांवरून वाफाळणारी माया.

तुझ्या पाळण्याशेजारी
अजून बाहुलीच दिसणारी
चिमणखुरी तुझी आई.
कालपरवापर्यंत बागेत झुले झुलणारा
आणि हिरवळीवर कोलांट्या मारणारा
पोरगेला - नव्हे पोरच - बाबा तुझा.
आणि अनोळखी भाषेच्या तटाआडून
खाणाखुणा करून करून तुझ्या नवलाईचं गूज
आम्हांला सांगू पाहणारी तुझी गोलसर आजी.

रडतेस काय तोंड फाकून?
भातुकलीतल्या बोळक्यासारखी दिसतेस!
एवढुश्श्या गळ्यातून केवढा तो आवाज -
त्यात लगालगा हलणारी इटकीबिटकी जीभ..
घसा सुकून जाईल हां अशानं.
मग बसशील रडत.
पण कशी?

तुझा बाबा कासावीस.
बाकीचे सगळे त्याला हसतात.
तुझी आईसुद्धा!
’मूलच आहे ते, रडणारच.’
तो फुरंगटलेला.
’बाळांना बोलता येत नाही आपल्यासारखं.
रडून काहीतरी सांगायला बघत असतात ती.’
तो पुटपुटतो मग, बचावाच्या सुरात.
सगळे चूप.
नशिबानं तूही रडायची थांबतेस.

’तू घेणार तिला?’ बाहुली विचारते.
’कोण? मी?’
त-त-प-प.
मी दोनदा हात खसखसून धुतले.
दोनदा गरम हवेचा फवारा.
नखं कापल्येत? हु्श्श!
बांगड्या - नाहीत. बोचरं घड्याळ - नाही.
(मला बाळांना खेळवायची हौस होती
आणि मला त्यांची - किंवा त्यांच्यासाठी - जरासुद्धा भीती वाटत नसे
तो काळ कधी निघून गेला?)

अशी काय गं तू?
आईच्या हातातून खुश्शाल तिर्‍हाइताकडे आलीस ती?
मी फुशारते आणि घाबरते सुद्धा.
तू खरंच आता माझ्या हातांत!
तुझं बचकभर डोकं माझ्या तळहातात गुडूप.
मी आपसूक तुला आंदोळते आहे.
’आमी चिनी गो चिनी तोमारे..’ च्या तालात.
तू चिनीमिच्च डोळ्याची एक फट किलकिली करत कुठेतरीच पाहतेस.
’तिला तशीच सवय आहे..डोळा मारायची!’ आई पोक्तपणे खिदळते.
मग तू जांभई देतेस.
फटाफट तीनदा शिंकतेस.
भुवया ताणताणून टिल्ल्या आठ्या पाडतेस.
आ..णि..
ओठाच्या एका बाजूनं..
(र्‍हेट बटलरसारखं!)
चक्क चक्क हसतेस!!!
जन्माला आल्यानंतर
बरोब्बर चोवीस तासांनी,
पहिल्यांदा!

पुढची पंचेचाळीस मिनिटं तु्झा सहा पौंडी जीव झुलवताना
’डायपर जीनी - विमा- औषधं -लशी - मोठी जागा’
यांतल्या कशाकशाकडे माझं लक्ष जात नाही.
”एकट्या तुझ्या बाबाच्या तुटपुंज्या पगारात तुमचं तिघांचं कसं भागणार?’
असले फालतू भोचक प्रश्न मला पडत नाहीत.

आता मला लहान बाळांची भीती वाटेनाशी झाली आहे - परत.

***


चि. ऍलिस ली साठी,
जी दहा मे इ.स. दोन हजार नऊ रोजी संध्याकाळी सहा वाजता या जगात आली,
आणि जी एकदा ’रुणुझुणुं रुणुझुणुं रे भ्रमरा’ हे गाणं ऐकत झोपी गेली होती.