रंगुनी रंगांत सार्‍या...

तुझ्या कथा, तुझ्या कविता.
तू लिहितोस त्यातला शब्द-न्‌-शब्द, वाक्य-न्‌-वाक्य मला तुला अभिप्रेत असलेल्या अर्थासहच जाणवावं असा हट्टाग्रह का तुझा?
का समजावून देऊ पाहतोस प्रत्येक ओळ मला?
तुझं लिखाण वाचताना माझ्यापासचं अनुभूतींचं गठुळं मी का सारायचं बाजूला?
तू लिहिताना त्यात तुझं तुझेपण ओतलंस, मी वाचताना माझं मीपण ओतते.
त्या वाचनाचा पहिला अनुभव तरी माझा मला एकटीला घेऊ देत. उगाच प्रस्तावना देत बसू नकोस.
मला वाटलं तर घेईन तुला विचारून, का-कधी-कुठे सुचलं हे तुला.
काही काही शब्द मला ’कळणार’ नाहीत. अवघड वाटतील.
वाटू देत.
तू तरी कुठे ’कळला’ आहेस मला?
अरे ते सोड, मी तरी कुठे कळली आहे मला?
पण कळत नसलेली प्रत्येक गोष्ट आवडत नाही असं नाही काही.
उलट मला तर कळत नाहीत त्याच गोष्टी जास्त आवडतात कधी कधी!
म्हणजे झुंजता येतं रे त्यांच्याशी..मस्त कुस्ती खेळता येते..
अशी दाबायची एका वाक्याची मुंडी बगलेत..अस्सं लोळवायचं घोळवायचं त्याला तासभर डोक्यातल्या तांबडमातीत..दोघंही जॉकी बिल्डिंगीतल्या पैलवानांसारखे धूळमाखले होईतोवर. कधी कधी आपटी खावी लागते मलाच..पण जेव्हा त्या वाक्याला उताणं पाडायला जमतं तेव्हा काय लाख आनंद होतो!
मग मी विजयोन्मादात तुला सांगत येणार..हे बघ, हे चित्र दडलंय तुझ्या त्या वाक्यात!
आणि तू चक्क हिरमुसणार?
’मला हे असं नव्हतंच म्हणायचं’ म्हणणार?
अरे पावसाच्या पोरा, माझ्या गर्भात मी हौसेनं पेरून घेतलेल्या तुझ्या शुक्राणूचं जितंजागतं बाळ मी तुला कौतुकानं दाखवायला आणलंय आणि तू मात्र ’याच्याशी माझा संबंध नाही हां’ म्हणत त्याला झटकून टाकतो आहेस? मला माहिती आहे ते ’तुझं’ नाहीये..पण तुझ्यामुळे आहे हे सत्य नजरेआड करता नाही यायचं तुला. आणि समजा तिकडे काणाडोळाच केलास तू, तरी गोजिरवाणं ते बाळ, त्याचं आल्यागेल्यासारखं कौतुक तरी करशील!
तुझं म्हणणं तुझी कविता एकसंध शिल्पासारखी. ती तुझ्यासारखी जिला कळेल ती तुझी सिंडरेला.
पण मला माहितीये, कसे तुकडे तुकडे सांधून शिल्प बनवलंयस तू ते. मला एक्कच तुकडा हवाय त्यातला. म्हणजे तुझ्या त्या शंकराच्या पायाच्या अंगठ्याचं नख. किंवा त्या नटराजाचा मुकुटमणी. माझ्याकडे माझे स्वत:चे कित्ती कित्ती तुकडे आहेत..आणि माझ्या तुकड्यांना तुझ्यातला एकुलता तुकडा परिपूर्ती देणारेय.”घेऊ नको’ म्हणूच शकत नाहीस तू. एकदा तू तुझं शिल्प मला दाखवलंस की ते माझ्या डोळ्यांचं झालं. ग्रीकांची शिल्पं हुबेहूब नकलणार्‍या रोमनांचा वारसा मिरवते म्हटलं मी. तुझ्या नटराजाचा मणी भंगला तर भंगेल कधी. पण माझ्या परकर्‍या पोरीच्या कानात डूल म्हणून जाऊन बसलेला तो मणी काही तिथून हटायचा नाही.
___

आदित्यराणूबाई, आज तुम्ही आमच्याच कवितेवरचं निरूपण दाखवायला आणलंत आम्हांला. खरं सांगावं तर अभिमान वाटला तुमचा. पण तुम्हांला जे काय दिसलं होतं ते फक्त तुमचं होतं - आमचे शब्द फक्त निमित्तमात्र. म्हणजे उंच डोंगरावर अगदी ओसंडायला आलेली एक तळी असावी आणि एका ढगानं उगाच मुतल्यासारखी एक धार तिच्यात सोडली की धबाधबा पाणी वाहातं व्हावं असा तो प्रकार. आता बघा, हे असं कधी निसर्गात होत नसतं. पण असं व्हावं असं आम्हांला बुवा वाटतं. त्यामागे आम्ही आंबोलीला गेलो होतो तेव्हाची एक आठवण आहे दडलेली.
विचारलंत, कोणती आठवण होती ते विचारलंत?
अहो, तुमची ही उत्सुकता आमच्याशी प्रत्यक्ष बोलताना जी दिसते..ती जरा आमच्या कविता वाचताना दिसूद्यात कधी, एवढंच म्हणतो झालं.
तुम्ही आत्ममग्न, तुम्ही स्वयंपूर्ण, तुमच्या संततीला बापाची गरज फक्त बीजरूपानं - हे का आम्ही ओळखत नाही? पण तुम्हांला बीज म्हणून जे दिसतं आहे, ती आणखी कुणाची संतती आहे...तिचं ”त्याला हवं तसं’ कौतुक व्हावं अशी त्याची अपेक्षा आहे हो. अवाजवी असेल ही अपेक्षा, पण अमानवी नक्कीच नव्हे. आणि तुमच्यासारखे शहाणे दिसणारे लोक अशी उत्सुकतेशिवायची पुनर्निर्मिती करू जातात तेव्हा वाईट वाटतं इतकंच. मी अमूर्त शैलीत काढलेल्या रेड्याच्या चित्राचं तुम्ही ’किती गोंडस उंदीर’ म्हणून कौतुक करून वर त्याच्याशेजारी आपला गणपती आणून बसवणार आणि आम्ही त्या अख्ख्या सजावटीत धन्यता मानावी असं म्हणणार? नाही, विनोदी आहे ही उपमा. आम्ही धन्यताही मानूच. पण तुमच्या विश्वामित्री प्रतिसृष्टीला कधी कधी वल्गनेचा वास येतो. आमची मूळ सृष्टीच काय पण तिच्या इतर सार्‍याच प्रतिकृती तुम्हांला क:पदार्थ वाटायला लागतील अशी भीती वाटते.”तुम्हांला आतून जाणवलेले सर्व सर्व तुमच्यासाठी सत्य’, हे बरोबर. पण अधूनमधून इतरांना जाणवलेले त्यांच्यासाठीचे सत्य न्याहाळत चला. तुमची जाणीव अधिक खोल होईल. स्वत:च्याच विचारांचं डबकं नका बनवू. सर्व जलौघांना सामावणारा समुद्र बनू देत त्यांना.
___
होय आहेच माझी अपेक्षा - मी लिहिलेल्या ओळींचा मला अभिप्रेत असलेला अर्थच तुला समजावा अशी. आणि हीच माझ्या मनातल्या सिंड्रेलासाठीची कसोटी आहे हेही बरोबरच ओळखलंस तू. लाकूड तासून तासून एकही खिळा न वापरता नौका बनवावी तितक्या काळजीपूर्वक शब्द तासून बसवतो मी माझ्या निर्मितीमध्ये. काय बिशाद आहे की कुठे फट राहील नि पाणी आत शिरेल! एक शब्द इकडचा तिकडे झाला की भाव बदलला वाक्याचा. आणि तू म्हणतेस तुला सांगूच नको मी, तो भाव काय होता? मनात थेंबा-थेंबानं झिरपलेले विचार - काही तर कित्येक वर्षांपासून झिरपत आलेले - ते गोळा होऊन बनलेली ती ताडी. तुला तिची चव ’झेपली’ आहे की नाही ते कळायला नको मला? माझ्या भाषेचं प्रयोजन म्हणजे माझ्या मेंदूत उमटलेला भाव तुझ्यापर्यंत पोहोचवणं. त्याच्याकडे ढुंकूनही न पाहता तू हपापल्यासारखं गटागटा सगळं वाचणार, त्यात चार-पाच शब्द पूर्णपणे चुकीचे वाचणार, दहाबारा शब्दांच्या जागा बदलणार, एखादी ओळ तुझ्या डोक्यातच नाही शिरणार - आणि मग त्या कच्च्या पायावर तू स्वत:च्या कल्पनेचे इमले उभे करत सुटणार. कुस्तीबिस्ती खेळलीस तरी तूच बांधलेल्या आखाड्यात. तुझ्या त्या प्रथमदर्शनी कल्पनेचा काहीच प्रभाव त्या कुस्तीत राहात नाही तुझ्यावर, असं छातीठोकपणे सांगत असशील तर मानतो.
आपला तो गाणारा मित्र एकदा म्हणाला नव्हता,’ गाण्यानंतर इतर सगळ्यांनी केलेलं कौतुक आवडत नाही असं नाही - पण ज्याला गाणं ’कळतं’ त्याची शाबासकी मिळाली की फार छान वाटतं.’ माझंही तसंच आहे काहीसं. मी शब्दांच्या माध्यमातून ’ये हृदयीचें ते हृदयीं’ घालू पाहातो आहे. ते मला हवं तसंच समोरच्याच्या हृदयात पोहोचलं तर जो आनंद होतो तो वर्णनातीत. त्यात माझ्या प्रकटीकरणाचा जसा सन्मान आहे तसाच त्या व्यक्तीच्या जाणतेपणाचाही. तू अशी जाणती वाटलीस म्हणून तुझ्याकडे आकृष्ट झालो. पण मग जाणवलं की एकमेकांना छेदून जाणार्‍या आपल्या अनुभवविश्वांच्या सामाईक तुकड्यातलं माझं लिहिणं तुला कळतं जसंच्या तसं. पण उरलेल्या त्या ”केवळ माझ्या’ विश्वाचं काय? ते तर तू पाहिलंही नाहीयेस. तुला ते मी न सांगता कळावं अशी अपेक्षा कशी ठेवावी मी? नाहीच कळायचं तुला मी सांगितल्याशिवाय ते. तुला पहिल्यांदा नहाण आलं तेव्हा तुला काय वाटलं होतं ते कुठे कळलं होतं मला तू सांगितल्याशिवाय?
हौसेनं गर्भात पेरून घ्यायला निर्मितीचं बीज म्हणजे हौसेनं नाक टोचून ल्यायचा खडा नव्हे. आयुष्यभराचं आईपण पेलण्याची तयारी आहे की नाही याचा विचार कर आणि मग बोल...नाहीतर मूल जन्माला घालून मोकळी होशील आणि त्याला काय म्हणायचं आहे ते कधीच लक्षात घेणार नाहीस.
___
त्याचं काही ऐकू नको आदीमाऊ तू. एकदा त्याच्या काळजाजवळच्या मतांच्या विरोधात काही बोललीस की बालेकिल्ले उभे करत बसतो शब्दांचे. तोच म्हणतो तशा विटा अशा तासून बसवत जातो की वार्‍याला आत शिरता येऊ नये. हे स्वत:ला विज्ञाननिष्ठ म्हणवणारे लोक असेच! अरे साहित्यनिर्मिती करता आहात...प्रयोगांची निरीक्षणं नाही नोंदवत आहात काही. ”आपले शब्द वस्तु्निष्ठ पद्धतीने स्वीकारले जावेत, व्यक्तिनिष्ठ पद्धतीने नव्हे’ याची काळजी शोधनिबंध लिहिताना करावी(च). शोधनिबंध लिहिताना(च) करावी असं नाही. कायदे, नोटिसा, बातम्या - अनेक प्रकारचं लिखाण आहे जिथे अशी एकेका शब्दाला मोजा-मापायची गरज असते, अन्यथा अनर्थ उद्भवतो. पण महाशय ’साहित्यनिर्मिती’ करताहेत. भावनांच्या प्रकटीकरणाचा खेळ मांडताहेत. (आता चिडेल बघ या शब्दप्रयोगावर. त्याच्या लेखी लिहिणं हे केवढं सीरियस काम! जणूं खेळ मांडणं फार भुक्कड असतं. अरे लिहिताना याची काय तंद्री लागत असेल एवढी माझ्या चिऊची तंद्री लागते रोज घराबाहेरच्या बांधकामाच्या ढिगात दगडगोटे शोधून मांडऽऽऽऽऽऽत बसताना.) तर यानं एक गोष्ट लिहिली आणि ती वाचून तुला प्रतिक्रियेदाखल काही स्फुरलं तर यानं त्याला त्याच्या अपेक्षेनुसार प्रतिक्रिया मिळाली नाही म्हणून का धुसफुसावं? त्याच्याच शब्दांना तू नवा अर्थ दिलाहेस हे स्वीकारण्याइतकं त्यानं तरी मोकळं का न व्हावं?
____
सम्राट, आपल्यासमोर वाद चालला असेल तर कुण्या एकाची बाजू घेऊ नये. विशेषत: आपलाच पुरेसा विचार झाला नसेल त्या विषयावर तर. आणि आजचे प्रतिद्वंद्वी तुल्यबळ आहेत. एकमेकांशी युद्ध खेळतानाच एकमेकांना स्वत:चे डावपेच शिकवताहेत. बघ वाद संपे-संपेतो दोघंही अजून जास्त कळायला लागतील एकमेकांना. तटबंदी मजबूत असेल आपापली पण गवाक्षं नक्की उघडतील. आम्हीही थोडे विचलित झालो होतो सुरुवातीला, पोरीचा हेका बघून. पण आता वाटतं ’वादे वादे जायते तत्त्वबोध:’ मध्ये खरंच काही तथ्य असावं. आता कुणी तिच्यासमोर व्यक्त होत असेल तर ती थोडं अजून बारकाईने ऐकेल - ’आपण ऐकतो आहोत तेच त्याला म्हणायचं आहे का’ या विचाराला ’काय फरक पडतो?’ नं धुडकावून लावणार नाही कदाचित. आणि तो कदाचित ’आपली निर्मिती थोडी तटस्थपणे पाहायची असते’ या विचाराला थोडी जागा देईल मनात.
भावनांना शब्दरूप देणं म्हणजे कॅलिडोस्कोपमध्ये काचांचे तुकडे मांडणं. येणारा प्रत्येकजण स्वत:ला हवं तसं त्यांना फिरवणार, दर वेळी एक वेगळीच आकृती त्याला दिसणार - हे त्याला जाणवायला लागेल. ’आपली कला नितळ व्हावी’ असं कोणत्या कलाकाराला वाटत नाही? नवनिर्मिती हातून घडताना ती ज्या भावभावनांसकट निपजली, त्याच जर तिचा आस्वाद घेणार्‍या व्यक्तीच्या मनात उमटल्या तर तो निर्मात्याच्या अट्टाहासाचं सार्थक झाल्याचा क्षण हे का आम्हांला ठाऊक नाही? पण समजा तसं झालं नाही तरीही ती निर्मिती उणी ठरत नाही, उलट निर्मात्यानंही न कल्पिलेले भाव ती पाझरवू शकते - ती निर्मात्याहून स्वतंत्र होते - कदाचित त्याच्याहून मोठी! तो धास्तावल्यासारखा वाटतो तो याच कल्पनेनं की काय? पण मी सांगू, त्याच्या लिखाणाला आपले चेहरे चिकटवणार्‍या लोकांची धास्ती घेऊ नये त्यानं. आपले विचार त्याला करू देऊन, त्याच्या विचारांबाहेर जगच नाही असं त्याला वाटायला लावणार्‍या लोकांची धास्ती घ्यावी!!!
______
“It comes about that if anyone spends almost the whole day in reading, and by way of relaxation devotes the intervals to some thoughtless pastime, he gradually loses the capacity for thinking, just as the man who always rides forgets how to walk. This is the case with many learned persons; they have read themselves stupid.” : Schopenhauer

ख्वाब था या खयाल था,...क्या था?

आज फारा दिवसांनी येणं केलंत कवी.
बरोबर आहे, मीच तुमची आठवण..म्हणजे अगदी खरीखुरी, कचकचीत आठवण आज काढली.
त्याचं काय आहे कवी, तुमची बहुतांश कविता कॉलेजातल्या एखाद्या माजोर्ड्या दोस्तासारखी 'लागते'. एकदा लागली की पिच्छा सोडत नाही मग. माझं डोकं एकाच वेळेला थरारतं, उठतं, पिकतं, स्तब्ध होतं वगैरे वगैरे. (५१२ मेगाबाइट्स वर विन्डोज व्हिस्टा चालवल्यासारखी गत.) आणि सध्या तरी एवढी रॅम तुमच्या कवितेपाठी घालवायची अगदीच गरज नाहीये मला!

पण हा कडकडीत उपासदेखील सहन होण्यातला नव्हता. त्यामुळे आजोळी गडग्यातून जाता जाता वाटेत जसं एखाद्या झाडावरून मस्त टप्पोरं भिरंड नाहीतर बिंबल तोडायचो आणि मग वाटभर तोंडात घोळवत, मिटक्या आणि शिरशिरी भोगत चालत रहायचो - तसाच आज तुमच्या कवितेचा एकच चरण भोगते आहे. 'सखीच्या मुलीला कसे काय द्यावे....'

तुम्हांला ठाऊकाय कवी? तुमची कविता म्हणजे निमित्त. बडबड करायची असते मलाच. उगाच कुठेतरी काहीतरी घडतं, कसलंसं पहाटस्वप्न पडतं. वेटोळं घातलेल्या नागयुगुलासारखा तुमचा एखादा शब्द, एखादी ओळ त्या घटनेसोबत रमलेली. बाकीची कविता काय आहे, संदर्भ काय असावा, कश्शाकश्शाचा विचार न करता मी बिनदिक्कतपणे ती ओळ भोज्जा म्हणून पकडून माझं पुराण सुरू करते.

सखीची मुलगी आज पहाटे आली. सगळं घर अवतारात. मी पण त्याच्याशी स्पर्धा करत असल्यासारखी अस्ताव्यस्त. ती आली तीच ताज्या दुधाच्या पत्ती चहासारखी घमघमत. हातानी पसारा आवरत वटवट सुरू.

"चल चल चल ..तय्यार हो पटकन्‌..लॅबर्नम फुललाय! काल पळायला गेले होते तर त्याच्यापाशी मला मोराचं पीस मिळालं एक..आद्या फाद्या लगेच ’माला पायजे’ म्हणत रडत बसला..म्हणलं देत नाय जा..मग म्हणे मावशीला सांगणार..म्हणलं तुझ्झ्याआध्धी उठून मीच सांगणार..पण ते र्‍हाऊंदेत..तू चल आधी बाहेर..चऽऽल ना गंऽऽऽऽऽऽऽ"


किती तपं लोटली? असेच शब्द.

"
चल ना गं आज माझ्यासोबत!

...


ए, माहितीये मला, तुझ्या खांद्यावर खूप मोठ्ठी स्वप्नं आहेत. पण तुला खरं सांगू, ओझं होतंय त्यांचं तुला.
बघ, फुगलं नाक लगेच - 'तू कोण मला सांगणारा?' म्हणत.
अगं मी काही कायमची खाली ठेवायला सांगत नाहीय ती. आजच्यापुरती..थोडाच वेळ फक्त!
येतेस माझ्याबरोबर थोडा वेळ?
अगदी आहेस अश्शीच चल -
आज माझी स्वप्नं आहेत बरोबर.
हां हां, असे डोळे विस्फारायची गरज नाही. आम्हांलाही पडतात म्हटलं स्वप्नं.
..
सांगू माझी स्वप्नं?
छोटीशीच आहेत गं.

जाऊ असंच स्कूटीवर बसून.
त्या चौकात थांबू सिग्नलला.
तिथला गजरे विकणारा छोटू पुढे येईल दोघांना बघून.
तू कसनुशी तोंड फिरवशील..
तुला काहीतरी करायचंय ना या मुलांचं शोषण टाळायला..त्यांना त्यांचं बालपण परत मिळवून द्यायला..
विचार, अधिकाराच्या जागेसाठी अभ्यास आणि एका संस्थेत काम करतेच आहेस तू..
पण आत्ता, समोरच्या त्या छोटूकडे आणि त्या गजर्‍यांकडेही बघवत नाही तुला.
एक तर फुलं अशी वेलीवरून तोडलेली तुला आवडत नाहीत..गजरे तू माळत नाहीस.
आणि तू-मी एकत्र असताना असे गजरा घेण्यातले सामाजिक संदर्भ आणि अर्थ!
तू तर स्कूटीवरसुद्धा तुझा माझा ’तसा’ संबंध नाही हे दाखवायला सीटच्या जितक्या मागल्या भागात बसता येईल तितकी बसलेली.
(कचकन्‌ ब्रेक दाबून तू मला आदळू नयेस म्हणून मी स्पीडब्रेकरच्या पंधरा फूट आधीपासनंच स्पीड कमी करत येतो हे तुझ्या लक्षात आलंय?)
पण आज आपण थांबूचयात गाडी थोडी बाजूला घेऊन.
घाईत पुढे जाणार्‍यांना जाऊ देत पुढे.
मला ना, सकाळी सकाळी त्याच्याकडचे ते सगळेच्या सगळे गजरे विकत घ्यायचेत.
त्या मोगर्‍याच्या गजर्‍याहून जास्त टवटवीत त्याचं हसणं मला एकच क्षण पहायचंय.


मग शाळेत जाऊयात आपल्या?
किती वर्षांत भेटली नसशील सगळ्यांना..
आठवण काढतात गं तुझी कौतुकानं.
एकदा कसल्याशा चुकीची ’आता आपल्याला खूप मोठ्ठी शिक्षा मिळणार’ म्हणून धास्तावलेल्या तुला, किती हळुवारपणे चूक समजावून दिली होती आपल्या सासणेबाईंनी.
रोवलं गेलं असेल का गं तुझ्या आत्ताच्या समजूतदारपणाचं बी तिथे कुठे?
बाई आता मुख्याध्यापिका झाल्यात.
त्यांना दोन गजरे देऊयात. एक त्या आधी सरस्वतीच्या मूर्तीला घालतील बघ!
भेटू मग स्टाफरूममध्ये जाऊन बाकी सगळ्यांना.
’स्वकर्तृत्वावर मोठ्ठी होईन, मगच शाळेत भेटायला जाईन’ असं वेडगळ काही डोक्यात नाही धरलंयस ना?
अगं कितीही मोठी झालीस तरी त्यांच्यासाठी लहानच!
आता जाऊ तेव्हा बघ, नुसता नमस्कार करशील तेव्हा भरून येईल सगळ्यांना...
मोठ्ठी होशील तेव्हा जाशीलच गं सगळ्यांना ’त्यांच्या रोपट्याचा वृक्ष कसा झालाय’ इ. इ. दाखवायला
पण सध्या त्यांना ’ओळख ठेवल्येयस’ याचंच कौतुक असणारेय.
मला ते कौतुक बघायचंय.


बाई आपल्याला कदाचित सातवीच्या वर्गात घेऊन जातील..’माझे विद्यार्थी’ म्हणून कौतुकानं सांगायला..तुझ्या एकेका यशाबद्दल सांगतील तेव्हा विस्फारत जाणारे पोरापोरींचे डोळे..
मग एखादी धिटुकली तुला विचारेल, ’ताई..अभ्यास कसा करायचा?’
मग तू नेहमीसारखी आजीबाई मोडमधून सांगायला लागशील पुलंच्या ’अभ्यास: एक आनंद’ मधले विचार, मध्येच त्या पोरीशी ’कनेक्ट’ व्हायला कार्टून नेटवर्क आणि आयपीएल आणि नव्या (नुसतीच नावं ऐकलेल्या) सिनेमांबद्दल एखादं वाक्य टाकशील.
तू जे बोलत असशील ते तुला खरोखरच खरं वाटत असेल.
मला तशी आदर्श कळकळ पाहायचीय तुझ्या चेहर्‍यावरली.

फार वेळ नाही जायचा या सगळ्यात.
मग परत येताना..एकच स्वप्न उरतं माझं..
शाळेच्या पायर्‍या उतरताना मी सायमन-गार्फंकलचं ’लाइक अ ब्रिज ओव्हर ट्रबल्ड वॉटर्स..’ गुणगुणत असेन..
तू म्हणशील - ’आता जाताना मी चालवते स्कूटी..तू हे गाणं पूर्ण गाशील?’
शेवटच्या कडव्यापर्यंत पोचेतो घर येईल..
Sail on, silvergirl ..sail on by..

बस. एवढंच.
चल, येतेस?

"




सखीच्या मुलीला कसे काय द्यावे?

सखीच्या मुलीला इतर काहीही द्यावे..

पण अधेड स्वप्नांच्या आठवणी कधीही देऊ नयेत.

क़तरा क़तरा जगणे मरणे.

मला एकदा, एकदाच तुला भेटायचंय.

एकदा तरी भेटायचंय.

ही वखवख कुठून येते आहे याची मला पर्वा नाही, आणि उत्सुकताही नाही--सध्या.
उतरली वखवख की प्रश्न सुरू होतील, तेही तिच्याइतके जीवघेणे नसतील.
काही तातडीनं करायच्या कामांसाठी थांबून राहण्याइतके समंजस असतील ते प्रश्न.

त्यांचा आत्ता या "उत्कट भारावलेल्या इ. इ." थडथडमार्‍या स्थितीत विचार करण्याचं काय कारण?
आणि त्यांचा विचार येत असेल तर स्थिती थडथडमारी खरंच आहे का?

पण आहे.
विचार डोक्यात आल्यापासून ते इथे उतरवेपर्यंत मधल्या वेळात एक सफरचंद जसं खस्सकन ओढून हातात घेतलं तितक्या क्रूरपणे मी फळांना कधीही वागवत नाही.
डंख नाही मारला त्याला नेहमीसारखा इमणुला चिमणुला गोड्डगोड्डुला..राक्षसी लचका तोडला, अर्धं घशात घातलं एकदम.
आणि मग लिहिता येण्यासारखं सामान समोर आलं तेव्हा ते अर्धं सफरचंद तसंच बाजूलाही ठेवलं ..हे नेहमीचं नाही. खाणं अर्ध्यात सोडायचं नसतं मी.

आणि लिहिताना हातांच्या गतीत एक पाय तडातडा उडतो आहे हेही असंच आवेगाचं लक्षण.
डोक्यातला हा आरसा कधी फुटेल? स्वत:चं निरीक्षण करण्याची ही वेळ नाही, लाटेत बुडायची आहे हे न कळण्याइतपत बेअक्कल असू नये आरश्यांनी.

तुला एकदा भेटायचंय.
का ते माहीत नाही, भेटल्यावर कळेल.

जीवघेणं लिहिणारे अनेकजण वाचले मी, पण त्यातले काही केव्हाच उलथलेत आणि सध्याचे काही बरेच प्रसिद्ध म्हणून त्यांच्यामागे जाण्याचा अजिबात सोस नाही हे कुणीही न विचारता समर्थन माझं मलाच.

’तू कोण,कुठली’ चे काही तुकडे मला माहिती झालेत पण ते दुय्यम आहेत.
अशी कोसळत समोर आलीस तेव्हा आत उठलेली ही डोकं भांगलणारी तिडीक महत्त्वाची आहे.

किंवा जळजळ, मळमळ आणि बुळबुळीच्या मार्गानं जाणारं ते अन्न.
तू लिखाणात कधीही शिव्या दिलेल्या नाहीस तरी साला देवचोद विचार डोसकं फिरवतोच : तुझ्या लिखाणाचं तामसी अन्न खाऊन मला तांबारल्या डोळ्यांनी जगाच्या छाताडावर नंगानाच करावा असं का वाटलं?

कडकलक्ष्मीच्या तेल पाजलेल्या दोरखंडासारखं तुझं लिखाण मीच माझ्या हातानं मारतेय स्वत:च्या पहिल्यांदाच उघड्यावाघड्या केलेल्या पाठीवर.
हाड हाड..तो डमरू माझ्याच आत कुठेतरी वाजणारा कडाकडा..तू फक्त निमित्त.

पण नाही. निमित्त ’फक्त’ नसतं. च्यामायला आत्ताही सुपीक जमीन आणि बीज असल्या पकाऊ उपमा आठवाव्यात? Fuck-त.

तुला एकदा भेटायचंय.

रानमांजरानं पंजा मारून मारून सुंदर केलेला माझा चेहरा तुला दिसेल की नाही कोण जाणे.
पण तू एका क्षणाला माझा ड्रॅगन बनवलास एकापाठोपाठच्या सात टकीला शॉट्सविना..
त्या वेळी जळलेल्या त्या नरड्यातून आता एक शब्दतरी बाहेर पडेल का खराखुरा हेही सांगणं कठीण.
पण भेटशील तेव्हा रूमीच्या त्या रॉंगडूइंग आणि राइटडूइंगच्या शेतापार.
म्हणजे मग मला तुझी स्वत:च्या हातानं स्वत:चा गळा आवळणारी तडफड बघत बघत तडफडून मरता येईल.

***
.
.
.
ओळखदेख नसलेल्या..
नव्हे : ओळख असलेल्या, देख नसलेल्या दोन व्यक्तींनी
फालतू कॉफी शॉपमध्ये भेटून केलेल्या अत्यंत फालतू बडबडीनंतर
बोटं तांबारेपर्यंत कवळून तडाक्यात सोडून दिलेला हात.
त्या फालतू आपलेपणापेक्षा
त्या निर्‍या अधाशी क्षणासाठीच तुला भेटायचं होतं.


उपसंहार:

इन्टेन्सिटी कुणाच्या आयुष्याला पुरलीये? झेपते तितकी प्यावी.
पुढच्या इन्टेन्स तिडिकीच्या वेळी मी या खवचट मध्यमवर्गीय आरश्याचा खून करणार आहे.

ऍलिस

ए थरथरगुंडी -

अशी काय शहारतेस मधूनच - हुडहुडी भरल्यासारखी?
तरी बरं - उबूगुबू गादीवर, मऊमऊ पंच्यात
छान गुरफटून झोपली आहेस!
आणि बाहेरचा ऊनऊन प्रकाश आहे अजून खोलीभर.
आणखीन्‌ आसपासच्या चेहर्‍यांवरून वाफाळणारी माया.

तुझ्या पाळण्याशेजारी
अजून बाहुलीच दिसणारी
चिमणखुरी तुझी आई.
कालपरवापर्यंत बागेत झुले झुलणारा
आणि हिरवळीवर कोलांट्या मारणारा
पोरगेला - नव्हे पोरच - बाबा तुझा.
आणि अनोळखी भाषेच्या तटाआडून
खाणाखुणा करून करून तुझ्या नवलाईचं गूज
आम्हांला सांगू पाहणारी तुझी गोलसर आजी.

रडतेस काय तोंड फाकून?
भातुकलीतल्या बोळक्यासारखी दिसतेस!
एवढुश्श्या गळ्यातून केवढा तो आवाज -
त्यात लगालगा हलणारी इटकीबिटकी जीभ..
घसा सुकून जाईल हां अशानं.
मग बसशील रडत.
पण कशी?

तुझा बाबा कासावीस.
बाकीचे सगळे त्याला हसतात.
तुझी आईसुद्धा!
’मूलच आहे ते, रडणारच.’
तो फुरंगटलेला.
’बाळांना बोलता येत नाही आपल्यासारखं.
रडून काहीतरी सांगायला बघत असतात ती.’
तो पुटपुटतो मग, बचावाच्या सुरात.
सगळे चूप.
नशिबानं तूही रडायची थांबतेस.

’तू घेणार तिला?’ बाहुली विचारते.
’कोण? मी?’
त-त-प-प.
मी दोनदा हात खसखसून धुतले.
दोनदा गरम हवेचा फवारा.
नखं कापल्येत? हु्श्श!
बांगड्या - नाहीत. बोचरं घड्याळ - नाही.
(मला बाळांना खेळवायची हौस होती
आणि मला त्यांची - किंवा त्यांच्यासाठी - जरासुद्धा भीती वाटत नसे
तो काळ कधी निघून गेला?)

अशी काय गं तू?
आईच्या हातातून खुश्शाल तिर्‍हाइताकडे आलीस ती?
मी फुशारते आणि घाबरते सुद्धा.
तू खरंच आता माझ्या हातांत!
तुझं बचकभर डोकं माझ्या तळहातात गुडूप.
मी आपसूक तुला आंदोळते आहे.
’आमी चिनी गो चिनी तोमारे..’ च्या तालात.
तू चिनीमिच्च डोळ्याची एक फट किलकिली करत कुठेतरीच पाहतेस.
’तिला तशीच सवय आहे..डोळा मारायची!’ आई पोक्तपणे खिदळते.
मग तू जांभई देतेस.
फटाफट तीनदा शिंकतेस.
भुवया ताणताणून टिल्ल्या आठ्या पाडतेस.
आ..णि..
ओठाच्या एका बाजूनं..
(र्‍हेट बटलरसारखं!)
चक्क चक्क हसतेस!!!
जन्माला आल्यानंतर
बरोब्बर चोवीस तासांनी,
पहिल्यांदा!

पुढची पंचेचाळीस मिनिटं तु्झा सहा पौंडी जीव झुलवताना
’डायपर जीनी - विमा- औषधं -लशी - मोठी जागा’
यांतल्या कशाकशाकडे माझं लक्ष जात नाही.
”एकट्या तुझ्या बाबाच्या तुटपुंज्या पगारात तुमचं तिघांचं कसं भागणार?’
असले फालतू भोचक प्रश्न मला पडत नाहीत.

आता मला लहान बाळांची भीती वाटेनाशी झाली आहे - परत.

***


चि. ऍलिस ली साठी,
जी दहा मे इ.स. दोन हजार नऊ रोजी संध्याकाळी सहा वाजता या जगात आली,
आणि जी एकदा ’रुणुझुणुं रुणुझुणुं रे भ्रमरा’ हे गाणं ऐकत झोपी गेली होती.

पत्रावळ: ३

( "आपण का नाही असं सजवून धजवून जेवण मांडत रोज?" या प्रश्नावर "बाळा, वेळ असता तर चिंचेच्या पानाच्या पत्रावळी केल्या असत्या" हे उत्तर वाचलं. वाटलं, वेळ असता तर..मुभा असती तर..जाणीव असती तर..वाचायला कुणी असतं तर..किती जणींनी किती पत्रांतून मन मांडलं असतं आपलं. त्या न लिहिल्या गेलेल्या पत्रांच्या या पत्रावळी.)

तायडे,

तुझ्या शहरात चिक्कार माणसं. गडबड, बडबड, धावपळ. त्या गर्दीत ’आपण कित्ती छोटे’ हे दाखवायला डग्लस ऍडम्सची गरज नाही, किंवा ’ऍकला चोलो रे’ सांगायला रवीन्द्रनाथांचीही.

रात्री वर बघितलं तर इकडून तिकडे दिवे मिचकावीत जाणारी विमानं कित्तीतरी. इथे तिसरीच्या भूगोलात ’रात्री आभाळात एका जागी राहून लुकलुकणार्‍या चांदण्यांना तारे म्हणतात’ असं शिकवावं लागतं का गं?

मला आवडली इथली खारटतुरट हवा खूप. आणि ऐन गर्दीत झुकझुकगाडीत चेंगरून उभं राहणं, लळतलोंबत. तीन मिनिटं..चार मिनिटं..मी श्वास घ्यायच्या हवेचं रेशनिंग करत उभी.
मग गाडी झूंऽऽझप्पकन सुसाटते अचानक, आणि एक गार गार हवेची झुळूक माझ्या कानशिलावर. स्वर्गसुख.

मी ना, डिझाइनिंगवाल्या मुलांच्या प्रकल्पांचं प्रदर्शन पाहायला गेले होते. मीनू नावाच्या एका मुलीने हिजड्यांवरती एक फोटोंसकटचं पुस्तक तयार केलं होतं. त्याला ती ’फोटो एस्से ऑन हिजरा कम्यूनिटी’ म्हणत होती. मला बरंच कायकाय कळलं हिजडा समाजाबद्दल तिच्याशी बोलता बोलता. तसं खूप काय काय ऐकून-वाचून होते गं आधीपण..पण ते कल्पनाविस्तारात्मक. इथे प्रत्यक्ष त्यांच्या समाजात ऊठबस केलेलं कुणीतरी सांगत होतं आपले अनुभव. ती लक्ष्मी पण आली होती तिचं काम बघायला. सहा फूट उंच, पुरुषी चेहरा, रुंद खांदे आणि एकदम उंच टाचांचे सॅंडल्स पायात. गुलाबी तंग ड्रेस पण होता अगं. लोक चोरून, कुणी आ वासून बघत होते तिच्याकडे. (हिजड्यांना ’तो’ नाही, ’ती’ म्हणायचं - ते स्वत:ला स्त्रीच मानतात - हे मला मीनूच म्हणाली. आणि कुणीही नपुंसक व्यक्ती ’हिजडा’ म्हणवून घेऊ शकत नाही स्वत:ला - त्यासाठी त्यांच्या समाजात विधिवत स्वीकार व्हावा लागतो हे पण. आणि त्यांना खूप छळलं जातं..तरी आधारपण असतो एकमेकांचा, हे पण.)
ताई, ते सगळं पाहून-ऐकून काय नक्की वाटलं ते कळत नाही. काही काही मतं पटली पण नाहीत तिची. आणि थोडंसं ’उगाच प्रदर्शन’ असं होतंय का काय, हे वाटलं लक्ष्मीला पाहून.
(अगं, त्या मीनूचे कपडे पण काही साधेसुधे नव्हते. तिला पाहिलं असतं ना आपल्या शेजारच्या काकूंनी, तर ’नटवी मेली!’ असं पुटपुटल्या असत्या. लांब कट घेतलेला स्कर्ट, शोभत नाही इतके दाट काजळाचे फराटे डोळ्यात..तू कधीकधी "वॉना बी" म्हणतेस ना काहीजणांना बघून, तसं. पुलंच्या त्या ’सोशल वर्कची घाई असलेल्या ठम्माबाई’ होत्या ना, तसलं हे प्रकरण आहे की काय असं वाटलं पहिल्या नजरेत. पण प्रत्यक्ष तिच्याशी बोलल्यावर मात्र स्वत:ची लाज वाटली जरा. किती विचार केला होता तिनं या सगळ्यावर, तिची स्वत:ची भावनिक गुंतवणूक पण होती त्यात..आणि गट्स होते गं..धडाडीची मुलगी!)
आपल्यात बोलत नाहीत ना गं अशा विषयांवर चारचौघांत सरळ स्पष्ट. बोललंच तर थट्टेनं किंवा किळस येते असं किंवा उगाच फुक्कट सहानुभूती दाखवल्यासारखं. म्हणजे समोर आली एखादी व्यक्ती की तिचं हिजडेपण हीच तिची एकमेव ओळख असल्यासारखं. माणूसपण कुठे नसल्याचसारखं.

मी काल लोकलनं उशीरा परत येत होते. डब्यात फारशी गर्दी नव्हती. एक हिजडा आली डब्यामध्ये. टाळ्या वाजवत पैसे मागायला लागली. ताई, मला हळूहळू जाणवायला लागलंय की मला जर कुठली भावना कुणाच्याही चेहर्‍यावर बघवत नसेल तर ती म्हणजे लाचारी. तुला आठवतंय लहानपणी टीव्हीवर कसलीतरी जाहिरात लागायची, त्यात आत्माराम भेंडे एक दीनवाणे म्हातारे आजोबा बनलेले असायचे. त्यांचा तो चेहरा किंवा श्रीराम लागूंचा आपण ऐकलेला ’घर देता का घर’संवाद..मला ढवळून येतं पोटात त्यानं.
ही पिवळी साडी नेसलेली, काहीही न बोलता किती काही मागणारी व्यक्ती बघून तसंच झालं मला. पैसे नव्हतेच द्यायचे मला..बाबांचं तत्व..(मला त्याच्यावर सुद्धा नीट खोलात विचार करायचाय बरं का..) पण मला आतून
कसंसंच झालं..आणि मी अगतिकतेने हसून बघितलं तिच्याकडे. मला माहिती नाही माझ्या डोक्यात काय चाललंय ते तिला कळलं की नाही - पण तिने ना ताई, हलकेच थोपटलं माझ्या डोक्यावर..आणि निघून गेली!!!
मुक्या मारावर मोहरीचं पोटीस लावायची आज्जी, तेव्हा वाटायचं तसं गरम गरम वाटलं आतून.

काल 300 नावाचा पिक्चर पाहिला. आपले वेडात दौडलेले सात मराठे वीर, ब्रिटिशांचं लाइट ब्रिगेड, तसे स्पार्टाचे हे तीनशे वीर निधड्या छातीचे. तायू, मेलेल्या माणसांच्या मुडद्यांचे कोट करून लढली माणसं. त्यांच्याकडे बघत, स्वत:ची चीड उसळवत, त्यांचाच स्वत:च्या रक्षणासाठी वापर करत..थंड डोक्यानं लढली. तुझ्या शहरात कारण नसताना पडलेल्या मुडद्यांचं काय होतं गं ताई?

ताई तुझ्या शहरात..माणसांना किंमत येऊ दे.

पत्रावळ: २

( "आपण का नाही असं सजवून धजवून जेवण मांडत रोज?" या प्रश्नावर "बाळा, वेळ असता तर चिंचेच्या पानाच्या पत्रावळी केल्या असत्या" हे उत्तर वाचलं. वाटलं, वेळ असता तर..मुभा असती तर..जाणीव असती तर..वाचायला कुणी असतं तर..किती जणींनी किती पत्रांतून मन मांडलं असतं आपलं. त्या न लिहिल्या गेलेल्या पत्रांच्या या पत्रावळी.)

सहेला रे,

आज मुद्दाम तुला लिहितीये ते चानीबद्दल सांगण्यासाठी. रंजनानं रंगवलेली खानोलकरांची चानी नाही. प्रणूदादाला कुणीतरी दिलेलं ते खारीचं पिल्लू होतं ना, त्याला ’चानी’ म्हणून हाक मारायचा तो..तसली एक मिळालीय मला चानी.

आम्ही भेटल्याच्या दुसर्‍या दिवशी तिनं मला सांगितलं : 'माझ्या चिपमंकसारख्या क्यूट चेहर्‍यामुळे लोकांना वाटतं मी निरागस आहे. तसं काही नाहीये हां अज्जिबात.'
झकास!
मी मनातल्या मनात स्वत:लाच टाळी दिली. 'राजा माणूस' असायला हरकत नाहीये या मुलीला.
अंदाज चुकला नाही.

तर चिपमंकपेक्षा खार जवळची आपल्याला, आणि 'चिप्पू' आणि 'मंकू' नावं आधीच इतर लोकांना बहाल करून झाल्यामुळे चानीचं माझ्या डोक्यातलं नाव चानी.

शब्दांवर तिचं भारी प्रेम. मराठीतल्या 'च़' आणि 'ज़' या वर्णाक्षरांची तिला फार गंमत वाटते. (लेखी मराठीत 'चहा' तला आणि 'चल'मधला च वेगळा नाही दाखवता येत - म्हणून ऊर्दूतल्यासारखा नुक्ता दिलाय. कसा हनुवटीवरल्या तिळासारखा साजरा दिसतोय किनै?) गेला आठवडाभर तिच्या डोक्यात मराठी शिकायचं खूळ बसलंय. आणि ’च़'कार शब्द शोधून तिला वाक्यं बनवून देता देता माझी चिक्कार करमणूक होते आहे. चानी पहिलं वाक्य शिकली ते : "चु़ळबूळ करू नको!" आणि मग "मी वाचू़न वाचू़न च़कणी झालेय', ’च़ट्च़ट पाय उच़ल’, 'भजी चु़रचु़रीत आणि च़मच़मीत आहेत' 'पोट सुटलंय एवढं तरी च़रतोय बघ मेला कसा' 'आच़रट कार्टी!' अशी चढती भाजणी सुरू आहे. पोरीला कुणी मराठी नवरा मिळाला तर हाल आहेत बिचार्‍याचे.

त्या ’फन फेअर’ मध्ये खूप खूप रंगीबेरंगी फुगे भरलेली काचेची खोली असते, आणि मग लहान लहान मुलं तिच्यात शिरून ते फुगे मनसोक्त उडवत, तुडवत नाचत असतात तशा शब्द आणि कल्पना उधळत खेळत बसतो आम्ही.

तुझं-माझंच घे आता. ’सरकती जाये है, रुख से नक़ाब..आहिस्ता, आहिस्ता’ थाट आपला. कसं सांगायचं तिला समजावून? तिनं तर तुला पाहिलं पण नाहीये रे. आणि दाखवायला तुझा एकपण चांगला फोटो नाही माझ्याकडे. आहेत त्यांच्यात वेडाबावळाच दिसतो आहेस. :P
पेरविणीवरच्या तटतटून भरलेल्या मधाच्या पोळ्यातून कष्टानं ठिबकणार्‍या मधागत तुझं बोलणं तरी कसं ऐकवू तिला?

मग म्हटलं, तीन गोष्टी सुचतायत. एक परिसरजन्य.
संपृक्त गंधकाम्ल (कॉन्सन्ट्रेटेड सल्फ्युरिक ऍसिड) हातावर पडतं त्याचक्षणी सप्तपाताळ एक होईल एवढा आक्रोश करावासा वाटतो. पण हायड्रोफ्लुओरिक ऍसिड हातावर पडलं तर लगेच काही कळतच नाही म्हणे. वरच्या त्वचेला जराही धक्का न लावता ते रंध्रांतून आत झिरपत जातं. हाडं खिळखिळी करतं. मग तसंच हळूहळू रक्तात मिसळतं..तेव्हा एकदम हृदयच बंद ताडकन! तसं आपलं नातं?
(ए, गंधक म्हणजे सल्फर, स्फुरद म्हणजे फॉस्फरस, तसं फ्लुओरीनला काय म्हणतात तुला माहित्ये का रे? मी व्युत्पत्ती बघितली तर कळलं की ’फ्लुओर’ हे ’प्रवाही’ या अर्थाच्या लॅटिन शब्दावरून आलं. काच वितळवणारा ’प्रवाहक’ फ्लुओराईड आयन. विचार तुझ्या त्या भाषाशास्त्रज्ञ मित्राला. नाहीतर मराठी विज्ञान शब्दकोशात बघून सांग मला.)

दुसरं उदाहरण कवितेतलं. शार्दूलविक्रीडितातली एक कविता वाचताना सांगत होते चानीला, ही वृत्ताची भानगड काय आहे ते. मग जाणवलं, तू-मी म्हणजे मंदाक्रांता वृत्तासारखे चाललोत. आमच्या हेर्लेकर सरांनी सांगितलेल्या ओळी :

मंदाक्रांता म्हणती तिजला वृत्त ते मंद चाले
ज्याच्या पादी मभनतत हे आणि गा दोन आले
(असं संऽऽऽथ सुरात गाताना पुढे श्लोक पुरा करायला मला
’नेवो नेते जड तनुस या दूर देशास दैव
राहो चित्ती प्रिय मम परी मातृभूमी सदैव’
हेच आठवतं नेहमी!)

आणि शेवटचं उदाहरण तिला, मला (तुला पण) प्रिय असणार:
उन्हाळ्यात दलदलीत डुंबत बसलेली म्हैस जितक्या अलबत्या गलबत्या गतीनं तिथून बाहेर निघेल ना, तितक्या मंदपणे आपण चाललोय ;)

जाऊ देत. आता मला शिव्या घालायच्याच असतील तर च़ आणि ज़ त्यांत असतील असं बघ.

येते रे!

--आर्या.

आमच्या कंपूत पियानं सुरू केलेला प्रश्नोत्तरी खेळ चांगलाच फोफावला होता. गप्पा कुटायला सहाहीजणी एकत्र आलो की कुणीतरी "What if.." नाहीतर "Who do you think.." नं सुरू होणारा एखादा प्रश्न टाकायचं. प्रत्येकीला त्याचं खरंखुरं उत्तर देणं भागच. मग आपल्यापैकी कोण कोण ’जीवणा’त काय काय बनेल, कोण सगळ्यांत जास्त चक्रम आहे आणि का, अमुक एका शब्दाची व्याख्या कोण कशी करतं, रस्त्याने जाताना उगीचच कधी कधी एखाद्या अनोळखी व्यक्तीला पाहून तिच्या एक थोतरीत हाणावी असं कुणाच्या मनात येतं का (सर्वांचं उत्तर ’हो’) आणि तसं असेल तर अशा चेहर्‍यांची काही विवक्षित ठेवण सांगू शकाल का, इत्यादी. फेसबुकावर आणि ऑर्कटवर चालणार्‍या सार्वजनिक प्रश्नाप्रश्नीचं एक जास्त मजा आणणारं (क्वचित्‌ जास्त "सखोल" ) खाजगीतलं रूप.

त्यांतलाच एक प्रश्न म्हणजे कोणत्या जिवंत / मृत वलयांकित व्यक्तीमध्ये आणि तुमच्यात साम्य आहे असं तुम्हांला वाटतं - Whom do you identify with and why? माझं उत्तर होतं सॉमरसेट मॉम. ’ऑफ ह्यूमन बॉण्डेज’ मधले काही उतारे वाचता वाचता ’माझे विचार काय म्हणून माझ्या आधीच कागदावर उतरवलेस?’ असं जितक्या तीव्रतेनं वाटलं होतं तसं कधीच इतर कुणाबद्दल वाटलं नव्हतं. ऑर्वेल, पु.ल., विल ड्यूरां, चॉम्स्की, रिचर्ड डॉकिन्स हे आणि असे कित्येक विचारवंत कधी सामोरे भेटले असते तर चरणस्पर्शाशिवाय काही घडलं नसतं. सॉमरसेट मॉमशी मात्र हस्तांदोलन केल्याखेरीज, त्याच्या पाठीवर दोस्तीची थाप घातल्याखेरीज राहावलं नसतं.
आणि आता एका लेखकाचा केवळ एक लेख - त्यातूनही, त्यातला एकच लहानसा परिच्छेद वाचून ’हा भेटता तर याला गळामिठी घातली असती’ असं वाटतंय - तो म्हणजे जेम्स बॉल्डविन.

त्याचा तो लेख इथे अनुवादित केलाय : http://bolaacheekadhee.blogspot.com/2009/02/blog-post.html

पण हा अनुवाद निव्वळ एक ’खाज’ म्हणून केलेला आहे..तो केल्याशिवाय राहावतच नव्हतं म्हणून. बॉल्डविनच्या मूळ इंग्रजीतली गंमत अनुवादात मुळीच नाहीये. सुदैवाने तो मूळ इंग्रजी लेख आंतरजालावर उपलब्धही आहे - तेव्हा तो वाचाच!

बॉल्डविनचं नावही मला काही महिन्यांपूर्वी माहिती नव्हतं. (अर्थात अतिशय उत्तम लिहिणार्‍या इतर अनेक अमेरिकन लेखकांबद्दल तरी कुठे माहिती होती अमेरिकेत येण्यापूर्वी?) एका लेखात त्याचा उल्लेख वाचून उत्सुकता चाळवली आणि ’नोट्स ऑफ अ नेटिव सन’ आणलं वाचायला. ती पहिली आत्मचरित्रात्मक नोंद वाचून संपून गेले. अतिशय कठीण परिस्थितीत स्वत:ची विनोदबुद्धी शाबूत ठेवणारी माणसं कमी असली तरी दुर्मिळ नसतात. पण त्या परिस्थितीत पार्‍यात टाकलेल्या काचेसारखं अलिप्त राहायला कितींना जमत असेल? आसपास ’अरे’ ला ’का रे’ करण्यावरून रक्त उसळत असताना याच्यात कुठून आला हा विवेचक थंडपणा? एकेका शब्दातून कुशाग्र बुद्धी दिसते या माणसाची. वाक्यं गोटीबंद नेमकी. एक शब्द अधिक-उणा नाही. त्यातूनच तो मिस्कीलपणा दाखवणार, उपरोध दाखवणार, स्वत:चा आणि जगाचा मूर्खपणा तितक्याच अलिप्तपणे उघडावाघडा समोर ठेवणार. जरा हळूहळूच पुढे सरकत होती त्याच्या शब्दांतून गाडी. एरवी इतरांचे भुरूभुरू उडणारे शब्द गपागप मटकावून पुढे जायची माझी सवय - पण या गड्याचे शब्द फार सावकाश चावायला लागले. संशोधनात सारखं तुझ्या प्रकल्पाचं ’बिग पिक्चर’ लक्षात घे असं आसपासचे लोक सांगत असतात. बॉल्डविन काळ्या-गोर्‍यांमधल्या सगळ्या करामतीचं मोठ्ठं चित्रच दाखवत होता. सगळा हत्ती एकसाथ.
आणि त्याचं हे वाक्य म्हणजे शास्त्रीय दृष्टिकोनाचा गाभाच : I think all theories are suspect, that the finest principles may have to be modified, or may even be pulverized by the demands of life, and that one must find, therefore, one's own moral center and move through the world hoping that this center will guide one aright.

मूलभूत विज्ञानात "finest principles being modified" ही सतत चालू असणारी गोष्ट आहे - आणि ती तशी नसेल तर गाडं खुंटलंच.

किती नाजूक समतोल आहे या वाक्यात : त्याच्याकडे एका नजरेनं पाहिलं तर "वारा येईल तिथे पाठ फिरवायच्या अप्पलपोट्या वृत्तीचं समर्थन" असं म्हणता येईल - आणि दुसर्‍या नजरेनं "बदलत्या परिस्थितीनुसार लवचिकपणे आणि योग्य तितकंच बदलून उत्क्रांत होणार्‍या, टिकून राहणार्‍या वृत्तीचं वर्णन" असंही म्हणता येईल. कसं पाहायचं, तेही स्वत:च्या "मॉरल सेंटर"च्या जागेवर अवलंबून.

आणि त्याचं "I do not like people who are earnest about anything" हे वाक्य पहिल्याप्रथम बॉम्बगोळ्यासारखं वाटलं. कळकळ, तळमळ, उत्कटतेची किंमत याच्या लेखी शून्य? पण मग परत आठवलं, कळकळ डोक्याला गोचिडीसारखी चिकटून बसणं किती सोपं असतं..आणि मग त्यातून सारासारविवेकबुद्धी किती चटकन नष्ट होते. शिवाय "कौन रोता है किसी और के खातिर ऐ दोस्त, सबको अपनी ही किसी बात पे रोना आया" ची उदाहरणं दिसायला लागलीच होती प्रत्यक्ष मला आता -आताशा. जऽरा मुळांत जाऊन तपास केल्यावर त्या "अर्नेस्ट्नेस" चं कारण कळतं तेव्हा हरखलेला जीव परत गुमान जागेवर येतोच की नाही?

पण असं सगळ्याच गोष्टींच्या मुळात जाऊन, सगळं काही पाहून वर त्यावर हसूही शकत होता म्हणे बॉल्डविन..आणि म्हणूनच मला त्याला कवेत घ्यायचं आहे.

जेम्स बॉल्ड्‌‍विनच्या आत्मचरित्रात्मक नोंदी

मूळ इंग्रजीतील लेख: http://www.nytimes.com/books/first/b/baldwin-essays.html
लेखक: James Baldwin
पुस्तक: 'Notes of a Native Son' , Beacon Press, (1955)


माझा जन्म हार्लम मध्ये एकतीस वर्षांपूर्वी झाला. मी वाचायला शिकलो त्याच सुमारास कादंबर्‍यांची कथानके जुळवायला सुरुवात केली होती. माझं लहानपण इतर कुठल्याही शोकात्मिकेसारखं दैन्यात गेलं - आणि 'मला ते अजिबात परत जगायचं नाहीये' एवढ्याच संयत निरीक्षणात आपण त्याची वासलात लावून टाकू. त्या दिवसांत माझ्या आईला एक गूढ आणि वैतागवाणी सवय लागली होती - मुलं जन्माला घालण्याची. नवीन बाळ आलं की मी एका हातात ते बाळ आणि दुसर्‍या हातात पुस्तक अशा थाटात त्यांची देखभाल करायचो. पोरांना त्याचा त्रास होत असणार - पण आता तरी बिचारी तसं म्हणत नाहीत. या पद्धतीने मी 'अंकल टॉम्स केबिन'आणि 'अ टेल ऑफ टू सिटीज्‌'ची कैक पारायणे केली; आणि खरं सांगायचं तर याच पद्धतीने मी हाताला येईल ते सगळं वाचून काढलं - एक बायबल सोडून, कारण कदाचित ते एकमेव पुस्तक वाचायला मला प्रवृत्त केलं गेलं होतं. अजून एक गोष्ट कबूल केलीच पाहिजे : मी लिहायचो. भरमसाठ लिहायचो. माझं पहिलं व्यावसायिक यश (किमान माझं छापून आलेलं पहिलं लिखाण) माझ्या वयाच्या बाराव्या वर्षी अवतरलं : स्पॅनिश क्रांतीबद्दल मी लिहिलेल्या गोष्टीला एका चर्चच्या अल्पायुषी वृत्तपत्रात कसलंसं बक्षीस मिळालं. संपादिका-बाईंनी त्या गोष्टीत काटछाट केल्याचं मला आठवतंय - का ते मात्र आठवत नाही. काय प्रचंड संतापलो होतो मी.

मी नाटकं लिहायचो, गाणी लिहायचो (एका गाण्याबद्दल मला महापौर ला ग्वार्डियांकडून अभिनंदनाचं पत्र आलं होतं) - आणि कवितासुद्धा. (त्यांच्याबद्दल जितकं कमी सांगावं तितकं बरं!) माझ्या आईला या सगळ्याचा खूप आनंद व्हायचा, पण माझ्या वडिलांना ते फारसं पसंत नसावं. मी धर्मोपदेशक व्हावं असं त्यांना वाटे. मी चौदाव्या वर्षी धर्मोपदेशक झालो, आणि सतराव्या वर्षी ते काम थांबवलं. त्यानंतर लवकरच घर सोडून बाहेर पडलो. नंतर किती काळ मी उद्योगधंद्याच्या जगाशी लढलो - मला वाटतं ते लोक म्हणतील की ते माझ्याशी लढले - ते देवाला ठाऊक. वयाच्या एकविशीत पोचेतो सॅक्स्टन शिष्यवृत्ती मिळवण्याएवढं एका कादंबरीचं भांडवल माझ्यापाशी तयार होतं. मी बावीस वर्षांचा झालो तोवर ती शिष्यवृत्ती संपून गेली होती, त्या कादंबरीवर "विक्रीलायक नाही" असा शिक्का बसला होता, आणि मी गावातल्या हॉटेलात पोर्‍याचं काम करू लागलो होतो. मी पुस्तक परीक्षणंही लिहायचो - बर्‍याचदा 'निग्रो प्रश्ना'वर - माझ्या कातडीच्या रंगामुळे मी आपसूकच या बाबीतला तज्ञ ठरलो होतो. मग थियोडोर पेलॅटोव्स्की नावाच्या एका फोटोग्राफरसोबत हार्लम मधल्या स्टोअरफ्रंट चर्चबद्दल एक पुस्तक लिहिलं. या पुस्तकाचं नशीब तंतोतंत माझ्या पहिल्या पुस्तकासारखंच होतं: शिष्यवृत्ती आहे पण खप नाही. (रोझेनवॉल्ड अभ्यासवृत्ती.) मी पंचविशीत शिरलो तेव्हा निग्रो प्रश्नावरच्या पुस्तकांची परीक्षणं लिहिणं बंद करायचं ठरवलं. या वेळेपर्यंत हा 'प्रश्न' छापील जगतात जवळपास खर्‍या जगाइतकाच भयावह बनला होता. मी बाडबिस्तरा गुंडाळून फ्रान्सला गेलो आणि तिथे, कसं ते देवच जाणे, 'गो टेल इट ऑन द माउंटन' लिहून संपवलं.

माझी अशी समजूत आहे की प्रत्येक लेखकाला 'आपण जिथे जन्मलो ते जग म्हणजे आपल्या लेखनकौशल्याच्या जोपासनेविरुद्ध रचलेला एक कट आहे' असंच वाटत असतं - आणि त्या वाटण्याला सबळ कारणंही आहेत. पण जगाच्या या पराकोटीच्या बेपर्वाईमुळेच कलाकारांना आपल्या कलेला महानपण यावं म्हणून झटावं लागतं. त्यामुळे आत्ता मी घेतोय तसा छोट्याशा काळाचा आढावा घेतानादेखील कुणाही लेखकाच्या लक्षात येईल की त्याला ज्या गोष्टींनी दुखावलं आणि ज्या गोष्टींनी मदत केली त्यांना एकामेकांपासून वेगळं काढता यायचं नाही. तो एका प्रकारे दुखावला गेला म्हणूनच त्याला दुसर्‍या प्रकारे मदत मिळू शकली- त्याला एका कूटप्रश्नाकडून दुसर्‍याकडे नेणारी मदत. इथे 'एका सर्वनाशाकडून दुसर्‍या सर्वनाशाकडे' असं म्हणण्याचा मोह होतोय. आपल्या लिखाणावर कुणाचा प्रभाव आहे हे शोधायला गेलं तर खंडीभर नावं सापडतात. माझ्यावरच्या प्रभावांबद्दल मी फार विचार केलेला नाही - किंवा जो केलाय तो पुरेसा नाही. तरीसुद्धा, स्टोअर-फ्रंट चर्चच्या बोधामृताचा पाया असलेल्या आणि निग्रोंच्या बोलण्यात ज्याचे बेताचेच संदर्भ येत अशा 'किंग जेम्स बायबल'मधला हिंसकपणा आणि उपरोध- आणि डिकन्सच्या लिखाणामधलं भपकेबाजीवरचं प्रेम - या दोन्हींचा माझ्याशी काहीतरी संबंध आहे असा दावा मी करू शकेन; हा दावा छातीठोक मात्र नाही. तसंच, असंख्य लोकांनी मला अनेक प्रकारे मदत केली आहे; पण माझ्या आयुष्यातील सगळ्यात कठीण गोष्ट (आणि सगळ्यात मोठी देणगी) म्हणजे मी निग्रो म्हणून जन्माला आलो आणि त्यामुळे या सत्याशी एक प्रकारचा तह करणं मला भाग पडलं. (इथे फार फार तर तहाचीच आशा बाळगता येते.)

निग्रो लेखकासमोरच्या अडचणींपैकी (आणि हे नुसत्या निग्रोंसाठीचं रडगाणं नाही : इतर लेखकांपेक्षा त्यांना काही जास्त वाईट सहन करावं लागतं असं नव्हे) एक म्हणजे निग्रो प्रश्नावर खूप जास्त लिहिलं गेलं आहे. पुस्तकांतल्या माहितीच्या ओझ्याखाली कपाटं दबून जाताहेत, आणि त्यामुळे प्रत्येकाला 'आपण माहितगार आहोत' असं वाटतं आहे. इतकंच नव्हे तर ही माहिती बहुतेक वेळा (लोकप्रिय रीतीनं) पारंपरिक भूमिका अधिक मजबूत करण्यासाठी वापरली जाते. पारंपरिक भूमिका दोनच आहेत - बाजूने किंवा विरुद्ध - आणि व्यक्तिश: मला या दोन्हींपैकी कुणामुळे जास्त दु:ख झालंय हे ठरवणं कठीण जातं. हे माझ्यातला लेखक बोलतो आहे. सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिलं तर मात्र वाईटपणाकडून चांगुलपणाकडे होणारा बदल हा कुठल्याही प्रेरणेतून आलेला असो, कितीही सदोष असो, कसाही व्यक्त होवो - तो काहीच बदल न होण्यापेक्षा नक्कीच चांगला असतो याची मला पूर्ण जाणीव आहे.

पण माझ्या मते, भूमिका आणि दृष्टिकोन तपासणं, वरवरच्या आवरणाखाली उकरून पाहणं, मूळ स्रोताला हात घालणं हा लेखकी पेशाचा एक भाग आहे. निग्रो प्रश्न मात्र या नजरेच्या कक्षेबाहेरच आहे जवळजवळ. त्याच्याबद्दल खूप विस्तारानंच लिहिलं गेलंय असं नाही, तर खूप फडतूसपणेही लिहिलं गेलं आहे. असं म्हणता येईल की आता बोलतं होण्यासाठी निग्रोला द्यावी लागणारी किंमत म्हणजे 'शेवटी आपल्याकडे बोलण्यासारखं काहीच नाही' याची जाणीव. ("तू मला भाषा शिकवलीस", कॅलिबॅन प्रॉस्पेरोला म्हणाला," आणि त्याचा मला फायदा इतकाच झाला की मला आता शिव्या देता येतात.") जरा विचार करा: या प्रश्नातून जी प्रचंड सामाजिक उलाढाल निर्माण होते, तिच्यामुळे काळ्या आणि गोर्‍यांवर उज्ज्वल भविष्यासाठी काम करण्याची एकसारखीच जबाबदारी येऊन पडते. हे बरंच आहे - त्यामुळे हवेत जरा खळबळ राहते - आणि खरं तर त्याचमुळे निग्रोंची प्रगती शक्य झाली आहे. तरीही, सर्वसाधारणपणे पाहिलं तर सामाजिक घडामोडी हा लेखकाच्या चिंतेचा मुख्य विषय नसतो - तो तसा असायला हवा असो किंवा नसो - कारण त्यानं स्वत:मध्ये आणि या घटनांमध्ये किमान इतकं अंतर ठेवणं गरजेचं आहे जेणेकरून तो पारदर्शक नजरेनं त्यांच्याकडे पाहू शकेल. भविष्याचा अर्थपूर्ण वेध घेता यावा म्हणून भूतकाळाची पाळंमुळं तो उकरू शकेल. निग्रो प्रश्नाच्या संदर्भात बोलायचं तर काळ्यांना काय किंवा गोर्‍यांना काय - मागे वळून पाहण्याची सुतराम इच्छा नाही - आणि दोघांकडेही यासाठी उत्कृष्ट कारणंही आहेत.पण मला वाटतं की भूतकाळामुळेच वर्तमानकाळाला सुसूत्रता येते, आणि जोपर्यंत आपण भूतकाळाची प्रामाणिकपणे छाननी करायला नकार देत राहू तोपर्यंत तो भयावहच राहील.

निदान माझ्या स्वत:च्या विकासाचा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा तरी 'मी पाश्चिमात्य संस्कृतीची अक्करमाशी अवलाद आहे' हे ओळखणं मला भाग पडल्यानंतरच सुरू झाला : कारण मी माझ्या भूतकाळाचा माग घेत गेलो तेव्हा युरोपात न जाता आफ्रिकेत जाऊन पोचलो. म्हणजे एका गर्भित, खोल अर्थानं पाहिलं तर मी शेक्सपीअर, बाख आणि रेम्ब्रांकडे, पॅरिसच्या दगडांकडे, शार्तेच्या प्रार्थनागृहाकडे आणि एम्पायर स्टेट बिल्डिंगकडे एका वेगळ्याच भूमिकेतून बघत होतो. या गोष्टी मी निर्माण केलेल्या नव्हत्या, त्यांच्यात माझ्या इतिहासाच्या कसल्याही खुणा नव्हत्या - मी अनंत काळ शोधलं असतं तरी मला त्यांत माझं प्रतिबिंब कुठेच सापडलं नसतं. मी तिथे उपरा होतो; तो माझा वारसा नव्हता. पण मला हेही ठाऊक होतं की मिरवता येण्याजोगा दुसरा कोणताही वारसा माझ्यापाशी नव्हता - जंगल आणि वनवासी जमात यांच्यासोबत राहायला मी लायक उरलो नव्हतो. मला या मधल्या गोर्‍या शतकांना आपलंसं करावं लागणार होतं - मला माझ्याच वेगळ्या नजरेचा, या जगाच्या आकृतिबंधातल्या माझ्या विशिष्ट जागेचा स्वीकार करावा लागणार होता - नाहीतर मग मला कुठल्याही आकृतिबंधात कोणतीच जागा उरली नसती. यांतला सगळ्यात कठीण भाग म्हणजे मी स्वत:पासून नेहमीच लपवत आलेली एक गोष्ट कबूल करणं मला भाग पडलं (लोकमान्यता मिळवण्यासाठी अमेरिकन निग्रोंना द्यावी लागत असलेली किंमत म्हणजे ही गोष्ट लपवणं) - आणि ती म्हणजे, मला गोर्‍या लोकांबद्दल तिरस्कार आणि भीती वाटे. याचा अर्थ असा नव्हे की मला काळ्या लोकांबद्दल प्रेम होतं - उलट त्यांची मला घृणा वाटे - कदाचित त्यांच्यातून कुणी रेम्ब्रां उपजला नाही म्हणूनही असेल! एकूणात मला अख्ख्या जगाचा तिरस्कार आणि भीती वाटत होती. याचाच अर्थ मी जगाला माझ्यावर एक खुनशी अधिसत्ता गाजवू देत होतो; इतकंच नव्हे तर असल्या आत्मघातकी सापळ्यात स्वत:ला अडकवून मी लेखक बनण्याच्या माझ्या आशेला तिलांजलीच दिली होती.

माणसाचं लिखाण एकाच गोष्टीतून निपजतं -त्याच्या स्वत:च्या अनुभवातून. या अनुभवातला अर्क त्याच्या शेवटच्या कडू - गोड थेंबापर्यंत पिळून काढण्यासाठी तो किती असोशीनं झटतो, त्यावरच सारं काही अवलंबून असतं. कलाकाराची खरी तडफड एकाच गोष्टीसाठी चालते : आयुष्याच्या गडबडगुंत्यातून एक सुसंगती शोधायची - ही संगतवार मांडणी म्हणजेच त्याची कला. आणि माझ्या 'निग्रो लेखक' बनण्यातली मुख्य अडचण हीच होती की माझ्या सामाजिक परिस्थितीच्या प्रचंड दडपणामुळे आणि तिच्यातल्या खर्‍याखुर्‍या धोक्यांमुळे मला माझ्या स्वत:च्या अनुभवांची कसून तपासणी करणं जवळजवळ अशक्य झालं होतं.

हा तिढा जगावेगळा आहे असं नाही मला वाटत. पण लेखक भाषेसारख्या सारंकाही उघडउघड प्रकट करणार्‍या घातकी माध्यमाचा वापर करत असल्यामुळे मला हे मात्र जरूर वाटतं की निग्रो बोलचाल आणि जीवनपद्धतीचं अमाप भांडार खुलं असताना, आणि निग्रो संगीताचं सुरेख उदाहरण पुढे असूनही निग्रो-लिखित गद्य बहुतेकदा इतकं फिकं आणि कठोर का राहिलं आहे याचं कारण या तिढ्यात सापडू शकेल. स्वत:च्या निग्रो असण्याबाबत मी इतकं लिहिलंय याचं कारण ' लिहिण्यासारखा तेवढा एकच विषय माझ्यापाशी आहे' असं नव्हे, तर इतर कोणत्याही विषयावर लिहायला सुरुवात करण्यापूर्वी मला या विषयाची कवाडं उघडून टाकणं गरजेचं होतं म्हणून. अमेरिकेतल्या निग्रो प्रश्नावर त्याची पार्श्वभूमी लक्षात घेतल्याखेरीज सुसंबद्ध चर्चा करणंदेखील शक्य नाही असं मला वाटतं, आणि ही पार्श्वभूमी म्हणजे इथला इतिहास, परंपरा, रीतीभाती, या देशाची नीतिमूल्यं आणि आचारविचार - थोडक्यात समाजपटाचे सगळे ताणेबाणे.
वरवर तसं दिसत नसलं तरी अमेरिकेतील कोणीही या प्रश्नाच्या परिणामांपासून पळ काढू शकत नाही आणि इथल्या प्रत्येकाच्याच खांद्यावर त्याची थोडीफार तरी जबाबदारी आहे. या प्रश्नाबद्दल 'ही आपल्यापासून दूर असलेली बाब आहे' असा पद्धतीनं बोलायची प्रवृत्ती बोकाळलेली मी जसजशी पाहतो, तसतसा त्याच्या विरुद्ध गोष्टीवर माझा ठाम विश्वास बसत जातो. पण फॉकनरच्या लिखाणात, रॉबर्ट पेन वॉरनच्या एकूण दृष्टिकोनात आणि त्याच्या लिखाणातल्या काही विशिष्ट उतार्‍यांमध्ये, आणि सर्वांत ठळकपणे राल्फ एलिसनच्या उदयात अजून प्रामाणिक, सखोल शोधाची किमान सुरुवात तरी दिसू लागली आहे.(जाता जाता: निग्रो जीवनातली दुविधा आणि उपरोध यांचा ज्यानं भाषेमध्ये अत्युत्कृष्ट उपयोग केला आहे असा मी वाचलेला पहिला निग्रो कादंबरीकार म्हणजे श्री. एलिसन.)

माझ्या आवडीनिवडींविषयी: त्या असल्याच तर मला माहीत नाहीत - (हां, 'आपला एक सोळा मि.मी. कॅमेरा असावा आणि तो घेऊन आपण प्रायोगिक चित्रपट बनवावेत'अशी आत्यंतिक इच्छा 'आवडनिवड' प्रकारात येत नसेल तरच). अन्यथा मला खायला-प्यायला खूप आवडतं - माझी बापडी एक समजूत आहे की मला फार कमी वेळा पुरेसं खायला मिळालंय (कारण तुम्ही पुढच्या वेळचं जेवण मिळेल का नाही याच्या चिंतेत असाल तर भरपेट जेवणं अशक्य होऊन जातं). माझ्या मतांच्या पार मुळापासून विरोधात नसलेल्या लोकांशी वादविवाद करायला मला आवडतं, आणि मला हसायला आवडतं. मला 'ऋण काढून सण करावा' धाटणीचं बोहेमियन राहणीमान, किंवा मौजमजा हे ज्यांचं मुख्य ध्येय आहे असे लोक आवडत नाहीत. मला कुठल्याही गोष्टीबाबत कळकळ असलेले लोक आवडत नाहीत. मी निग्रो आहे म्हणून ज्यांना मी आवडतो, ते लोक मला आवडत नाहीत; आणि माझ्या निग्रोपणात ज्यांना मला कमी लेखण्याची संधी दिसते ते लोकही मला आवडत नाहीत. जगातल्या इतर कुठल्याही देशापेक्षा मला अमेरिका अधिक आवडते, आणि अगदी याच कारणासाठी मी तिच्यावर टीकास्त्र सोडण्याचा माझा हक्क सतत बजावत असतो.
मला वाटतं की सारे सिद्धांत संशयास्पद असतात, आणि जगण्याच्या रेट्यामुळे सर्वोत्तम तत्त्वांत बदल करावा लागू शकतो किंवा त्यांचा पूर्णत: विनाशदेखील होऊ शकतो. त्यामुळेच प्रत्येकाला स्वत:च्या नीतिमूल्यांचा केंद्रबिंदू स्वत:च शोधून, तो बिंदू आपल्याला योग्य मार्गदर्शन करेल या आशेवर जगात वाटचाल करावी लागते. माझ्यावरच्या अनेक जबाबदार्‍यांची मला जाणीव आहे - पण त्यांतली सर्वांत मोठी जबाबदारी हेमिंग्वेच्या शब्दांत सांगायची तर अशी: "टिकून राहणे आणि माझे काम पुरे करणे."

मला एक प्रामाणिक माणूस बनायचं आहे, आणि एक चांगला लेखक.