माझी माय सरस्वती

टेडातल्या टॉकाचं ट्रान्स्लेशन : विचित्र विश्व आणि विज्ञानाचं वैविध्य.

2010-08-29T01:09:00.006+05:30

चार-पाच वर्षांपूर्वी "टेड टॉक्स" बद्दल कळलं आणि मग टेडच्या संकेतस्थळावर चक्कर टाकणं नेमाचं होऊन गेलं. जगभरात तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि आरेखन (टेक्नॉलॉजी, एड्युकेशन, डिझाइन) यांच्याशी संबंधित विषयांवर (म्हणजेच जगाच्या पाठीवरल्या कुठल्याही विषयावर) काम करणार्‍या ’लै भारी’ लोकांना आमंत्रणं देऊन दर वर्षी एका व्यासपीठावर बोलवायचं आणि त्यांनी आपापल्या कामाबद्दल इतरांना छोटी-छोटी प्रेझेन्टेशन्स द्यायची असं या टेड कॉन्फरन्सचं स्वरूप. सुरुवातीला आतल्या गोटातच असलेली ही परिषद मग सगळ्या लोकांसाठी खुली करण्यात आली, टेडच्या संकेतस्थळावर या भाषणांचं संकलन होऊ लागलं. यातली काही उच्च भाषणं आपल्या शाळेत पोरींना, शिक्षकांना ऐकवायला पायजेत असं मधूनच वाटून जायचं. माझी शाळा पूर्ण मराठी माध्यमाची होती - त्यामुळे मग त्या -त्या भाषणाचा मराठीत अनुवाद, किमान संक्षिप्त अर्थ लिहावा असंही डोक्यात होतं. पण मग दोन महिन्यांपूर्वी असं कळलं की मागच्या वर्षीपासून त्या भाषणांना सबटायटल्स द्यायची सोय झालीये! ज्याला इंग्रजीतून इतर कुठल्या भाषेत ते भाषण यावं असं वाटत असेल त्याने स्वयंसेवकगिरी करून एका सोप्या ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवरून एकेका ओळीचं भाषांतर करायचं, आणि टेडतर्फे ते दुसर्‍या स्वयंसेवकाकडून तपासून घेतल्यावर मग ते इतर लोकांना बघता येतं.
खूप उत्साहात मी रिचर्ड डॉकिन्सचं एक भाषण अनुवादायला घेतलं. आत्ताच ते सबटायटलिंगचं काम पुरं झालंय. (त्याची चित्तरकथा नंतर लिहेन).

मूळ भाषणाचं transcript + भाषांतर इथे देतेय. भाषांतर करताना ’कलोकियल टोन’, - संभाषणाचा बोलीभाषेतला सूर असू द्यात, शब्दश: भाषांतर नको असं टेडच्या गाइडलाइन्समध्ये लिहिलं होतं. वैज्ञानिक परिभाषेनं खचाखच भरलेल्या या भाषणात ते तत्त्व सांभाळणं जरा कठीण गेलं. मग एक-दोन ठिकाणी सरळ इंग्रजी शब्दच वापरलेत. कुठे चुका दिसल्या, बदल सुचवायचे असले तर नक्की सांगा.

***
[भाषणाचा व्हिडियो: ]

Richard Dawkins on our "queer" universe

रिचर्ड डॉकिन्स सांगतायत आपल्या "विचित्र" विश्वाबद्दल.

Biologist Richard Dawkins makes a case for "thinking the improbable" by looking at how the human frame of reference limits our understanding of the universe.

विश्वातल्या प्रक्रिया कळून घ्यायला मानवी नजर कशी तोकडी पडू शकते हे दाखवत जीवशास्त्रज्ञ रिचर्ड डॉकिन्स "अतर्क्य गोष्टींचा विचार" करायला सुचवतात.

My title: "Queerer than we can suppose: The strangeness of science." "Queerer than we can suppose" comes from J.B.S. Haldane, the famous biologist, who said, "Now, my own suspicion is that the universe is not only queerer than we suppose, but queerer than we can suppose. I suspect that there are more things in heaven and earth than are dreamed of, or can be dreamed of, in any philosophy." Richard Feynman compared the accuracy of quantum theories -- experimental predictions -- to specifying the width of North America to within one hair's breadth of accuracy. This means that quantum theory has got to be in some sense true. Yet the assumptions that quantum theory needs to make in order to deliver those predictions are so mysterious that even Feynman himself was moved to remark, "If you think you understand quantum theory, you don't understand quantum theory."

माझ्या भाषणाचं शीर्षक आहे: "आपल्याला वाटू शकते त्याहूनही विचित्र : विज्ञानाची नवलाई". "आपल्याला वाटू शकते त्याहूनही विचित्र" हे शब्द आहेत प्रख्यात जीवशास्त्रज्ञ जे. बी. एस्‌. हॉल्डेन यांचे. हॉल्डेन म्हणाले होते, "आता मला स्वत:ला अशी शंका येतेय की हे विश्व केवळ आपल्याला वाटतं त्याहून विचित्र नसून आपल्याला वाटू शकतं त्याहूनही जास्त विचित्र आहे. माझ्या अदमासाने, कोणत्याही तत्त्वविचारात ज्यांची कल्पना केली गेली आहे किंवा ज्यांची कल्पना करणं शक्य आहे,अशा गोष्टींपेक्षा जास्त गोष्टी अंतराळात आणि पृथ्वीवर अस्तित्त्वात आहेत." रिचर्ड फ़ाइनमननी पुंजसिद्धांताच्या (क्वांटम थियरी) प्रयोगांचे निष्कर्ष वर्तवण्याबाबतच्या अचूकपणाची तुलना उत्तर अमेरिकेची रुंदी एका केसभर अंतराच्या फरकाने अचूक सांगता येण्याशी केली होती. म्हणजेच पुंजसिद्धांत एका अर्थी ’खरा’ आहे. तरीदेखील, अशी प्रयोगांची भाकितं मांडण्यासाठी पुंजसिद्धांतामध्ये जी गृहीतकं वापरावी लागतात ती इतकी गूढ आहेत की एकदा खुद्द फ़ाइनमनवर, " आपल्याला पुंजसिद्धांत कळला आहे असं तुम्हांला वाटत असेल तर तुम्हांला पुंजसिद्धांत कळलेला नाही" असं म्हणायची पाळी आली होती.

It's so queer that physicists resort to one or another paradoxical interpretation of it. David Deutsch, who's talking here, in The Fabric of Reality, embraces the "many worlds" interpretation of quantum theory, because the worst that you can say about it is that it's preposterously wasteful. It postulates a vast and rapidly growing number of universes existing in parallel -- mutually undetectable except through the narrow porthole of quantum mechanical experiments. And that's Richard Feynman.

हा सिद्धांत इतका विचित्र आहे की वेगवेगळे भौतिकशास्त्रज्ञ या सिद्धांतातून निघणार्‍या वेगवेगळ्या विरोधाभासी अर्थांवर विश्वास ठेवतात. "खरेपणाचे वस्त्र" या विषयावर इथे बोलणार असलेले डेविड डॉयश यांनी पुंजसिद्धांताच्या "बहुवैश्विक" अर्थांतराची बाजू घेतली आहे. कारण या अर्थांतरात काही वाईट असेल तर ते फार फार तर इतकंच: त्यात प्रचंड उधळेपणा आहे! या अर्थांतरानुसार भरमसाठ आणि वेगात वाढत राहणार्‍या संख्येनं अनेक समांतर विश्वं अस्तित्त्वात आहेत. पुंजभौतिकी (क्वांटम मेकॅनिक्स)मधल्या प्रयोगांच्या अरुंद भुयारातूनच फक्त एका विश्वाला दुसर्‍या विश्वाचं दर्शन होऊ शकतं; एरवी त्यांना एकमेकांच्या अस्तित्त्वाचा पत्ता लावता येत नाही. आणि ही रिचर्ड फ़ाइनमनची कल्पना होती.

The biologist Lewis Wolpert believes that the queerness of modern physics is just an extreme example. Science, as opposed to technology, does violence to common sense. Every time you drink a glass of water, he points out, the odds are that you will imbibe at least one molecule that passed through the bladder of Oliver Cromwell. (Laughter) It's just elementary probability theory. The number of molecules per glassful is hugely greater than the number of glassfuls, or bladdersful, in the world -- and, of course, there's nothing special about Cromwell or bladders. You have just breathed in a nitrogen atom that passed through the right lung of the third iguanodon to the left of the tall cycad tree.

जीवशास्त्रज्ञ लुईस वॉलपर्ट यांच्या मते आधुनिक भौतिकशास्त्राचं वैचित्र्य हे एका टोकाचं उदाहरण झालं. विज्ञान (तंत्रज्ञान नव्हे) माणसाच्या सारासार विचाराला (कॉमन सेन्स) धक्का देतं. वॉलपर्ट आपल्या ध्यानात आणून देतात की जेव्हा आपण एक पेलाभर पाणी पितो, त्या प्रत्येक वेळी आपल्या शरीरात ऑलिव्हर क्रॉमवेलच्या मूत्राशयातून गेलेला किमान एक तरी पाण्याचा रेणू जात असतो. (हशा) हा अगदी प्राथमिक स्वरूपाच्या संभाव्यतेच्या सिद्धांतातून (प्रोबॅबिलिटी थियरी) आलेला निष्कर्ष आहे. एका पेल्यातल्या पाण्याच्या रेणूंची संख्या ही जगातल्या पाण्याने भरलेल्या पेल्यांच्या किंवा मूत्राशयांच्या तुलनेत कितीतरी पटींनी जास्त आहे. आणि अर्थात, ही गोष्ट खास क्रॉमवेल किंवा मूत्राशयांनाच लागू होते असं नाही. तुम्ही आत्ताच एका उंच सायकॅड झाडाच्या डाव्या बाजूला असलेल्या तिसर्‍या इग्वानॉडॉनच्या (एक डायनॉसॉर) उजव्या फुप्फुसातून गेलेला नायट्रोजनचा अणू तुमच्या श्वासावाटे आत घेतलाय!

"Queerer than we can suppose." What is it that makes us capable of supposing anything, and does this tell us anything about what we can suppose? Are there things about the universe that will be forever beyond our grasp, but not beyond the grasp of some superior intelligence? Are there things about the universe that are, in principle, ungraspable by any mind, however superior? The history of science has been one long series of violent brainstorms, as successive generations have come to terms with increasing levels of queerness in the universe.

"आपल्याला वाटू शकतं त्याहूनही विचित्र." आपल्यामध्ये ही ’वाटण्याची’, ’गृहीत धरण्याची’ क्षमता आहे ती कशामुळे? आणि त्यातून आपल्याला आपण काय गृहीत धरू शकतो याबद्दल काही माहिती मिळू शकते का? या जगात अशा काही गोष्टी आहेत का ज्या कायमच आपल्या आकलनाच्या पलीकडे राहतील, पण कुठल्यातरी प्रगत बुद्धीच्या जीवांना त्या सहज कळतील? विश्वामध्ये अशा गोष्टी आहेत का, ज्या तत्वत: कितीही सर्वोत्तम बुद्धीच्या आकलनशक्तीच्याही पलीकडे असतील? विज्ञानाचा इतिहास म्हणजे विचारांच्या विराट घुसळणींची (ब्रेनस्टॉर्मिंगची) एक मालिकाच आहे. प्रत्येक नवी पिढी विश्वातल्या चढत्या भाजणीने विचित्र वाटत जाणार्‍या गोष्टींचं अस्तित्त्व मान्य करत आली आहे.

We're now so used to the idea that the Earth spins -- rather than the Sun moves across the sky -- it's hard for us to realize what a shattering mental revolution that must have been. After all, it seems obvious that the Earth is large and motionless, the Sun small and mobile. But it's worth recalling Wittgenstein's remark on the subject. "Tell me," he asked a friend, "why do people always say, it was natural for man to assume that the sun went round the earth rather than that the earth was rotating?" His friend replied, "Well, obviously because it just looks as though the Sun is going round the Earth." Wittgenstein replied, "Well, what would it have looked like if it had looked as though the Earth was rotating?" (Laughter)

आता ’पृथ्वी स्वत:भोवती फिरते आणि सूर्य आकाशात या टोकाकडून त्या टोकाकडे जात नाही’ या संकल्पनेची आपल्याला इतकी सवय झाली आहे, की ही गोष्ट पहिल्यांदा लक्षात आली ती वेळ म्हणजे केवढी मोठी वैचारिक क्रांती असेल त्याची कल्पना करणं आपल्याला कठीण जातं. किती झालं तरी पृथ्वी खूप मोठ्ठी आणि स्थिर आहे आणि सूर्य अगदीच लहान आणि फिरता आहे हे डोळ्यांना ढळढळीतपणे दिसत असतं. पण या विषयावरची (तत्त्वज्ञ) विटगनस्टाइनची टिप्पणी मोठी मार्मिक आहे. ते एका मित्राला म्हणाले, "मला असं सांग, माणसाला ’पृथ्वी स्वत:भोवती फिरते’याच्याऐवजी ’सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो’ असं वाटणं जास्त साहजिक आहे असं लोक का म्हणतात?" त्यांचा मित्र म्हणाला, "अरे, सोप्पं आहे. कारण सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो हे सरळ सरळ दिसतंच की आपल्याला रोज." विटगनस्टाइन म्हणाले, "मग ’पृथ्वी स्वत:भोवती फिरते’ हे दिसायचं झालं तर ते नक्की कसं दिसलं असतं ते सांग बरं!" (हशा)

Science has taught us, against all intuition, that apparently solid things, like crystals and rocks, are really almost entirely composed of empty space. And the familiar illustration is the nucleus of an atom is a fly in the middle of a sports stadium and the next atom is in the next sports stadium. So it would seem the hardest, solidest, densest rock is really almost entirely empty space, broken only by tiny particles so widely spaced they shouldn't count. Why, then, do rocks look and feel solid and hard and impenetrable?
आपल्या अंत:प्रेरणेच्या (इन्ट्यूशन) विरोधात जाऊन विज्ञानाने आपल्याला असं शिकवलंय की दगड, स्फटिक अशा सगळ्या ’सघन’ भासणार्‍या गोष्टी खरं म्हणजे जवळजवळ संपूर्णपणे रिकाम्या जागेने, अवकाशाने व्यापलेल्या असतात. त्यासाठी नेहमी वापरली जाणारी प्रतिमाही आपल्या ओळखीची आहे : अणुकेंद्रक हे एखाद्या खेळाच्या मोठ्ठ्या मैदानाच्या मध्यभागी असलेल्या माशीएवढं असतं, आणि त्या माशीच्या जवळची दुसरी माशी ही दुसर्‍या मैदानात असते. म्हणजेच कठीणात कठीण, सघनतम खडक हा खरं तर जवळपास पूर्णच रिकाम्या जागेचा बनलेला असतो, आणि त्या जागेत भर घालणारे कण इतके सूक्ष्म आणि एकमेकांपासून इतक्या दूरवर असतात, की त्यांनी त्या रिकामपणात काहीच फरक पडू नये. मग खडक इतके कठीण, घन आणि अभेद्य का दिसतात? हाताळायलाही तसेच का वाटतात?

As an evolutionary biologist I'd say this: our brains have evolved to help us survive within the orders of magnitude of size and speed which our bodies operate at. We never evolved to navigate in the world of atoms. If we had, our brains probably would perceive rocks as full of empty space. Rocks feel hard and impenetrable to our hands precisely because objects like rocks and hands cannot penetrate each other. It's therefore useful for our brains to construct notions like "solidity" and "impenetrability," because such notions help us to navigate our bodies through the middle-sized world in which we have to navigate.

एक उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्रज्ञ या भूमिकेतून मी असं म्हणेन: आपलं शरीर ज्या आकार आणि वेगांच्या पातळीवर काम करत असतं, त्याच पातळीवरच्या मोजमापांमध्ये आपल्याला तगवण्यासाठी आपला मेंदू उत्क्रांत झालेला आहे. अणूंच्या जगात वावरण्यासाठी आपली उत्क्रांती कधीच झाली नाही. तशी ती झाली असती, तर आपल्या मेंदूने ’दगड रिकाम्या जागेने भरलेले असतात’ अशा नजरेने त्यांच्याकडे पाहिलं असतं. दगड आपल्या हातांना कठीण आणि अभेद्य वाटतात याचं कारण हात दगडांमधून आरपार जाऊ शकत नाहीत हेच आहे. त्यामुळे ’सघनता’, ’अभेद्यपणा’ अशा कल्पना रचणं आपल्या मेंदूसाठी उपयोगाचं असतं, कारण अशा संकल्पनांमुळे, आपला ज्या मध्यम-आकाराच्या जगात वावर होत असतो तिथे हालचाली करायला आपल्याला मदत होते.

Moving to the other end of the scale, our ancestors never had to navigate through the cosmos at speeds close to the speed of light. If they had, our brains would be much better at understanding Einstein. I want to give the name "Middle World" to the medium-scaled environment in which we've evolved the ability to take act -- nothing to do with Middle Earth. Middle World. (Laughter) We are evolved denizens of Midde World, and that limits what we are capable of imagining. You find it intuitively easy to grasp ideas like, when a rabbit moves at the -- sort of medium velocity at which rabbits and other Middle World objects move, and hits another Middle World object, like a rock, it knocks itself out.

या मोजमापांच्या पट्टीच्या दुसर्‍या टोकाला जायचं म्हटलं, तर आपल्या पूर्वजांना कधीच अंतराळातून प्रकाशाच्या वेगाच्या जवळ जाणार्‍या गतीने प्रवास करावा लागला नव्हता. जर त्यांना तसं करावं लागलं असतं, तर आपल्या मेंदूंना आइनस्टाइन फार चांगल्या पद्धतीनं कळला असता. आपण या ज्या मध्यम पटीतली मोजमापं असलेल्या वातावरणात नांदण्यासाठी उत्क्रांत झालो आहोत, त्याला ’मधलं जग’ असं नाव द्यावंसं मला वाटतं. याचा (जे. आर. आर. टॉलकिन या लेखकाच्या कल्पनेतल्या) ’मधल्या पृथ्वी’शी काहीएक संबंध नाही. मधलं जग. (हशा) आपण या ’मधल्या जगा’तले उत्क्रांत रहिवासी आहोत, आणि त्यामुळेच आपल्या कल्पनाशक्तीला मर्यादा पडतात. आपल्याला आपल्या पातळीवरची एखादी कल्पना समजणं निसर्गत:च सोपं जातं, उदाहरणार्थ : जर एखादा ससा, या मधल्या जगातले ससे आणि इतर वस्तू ज्या मध्यम गतीच्या पटीत वाटचाल करतात त्या गतीने पळाला आणि एखाद्या खडकासारख्या दुसर्‍या एखाद्या मधल्या-जगातल्या वस्तूवर आदळला तर तो बेशुद्ध होईल.

May I introduce Major General Albert Stubblebine III, commander of military intelligence in 1983. He stared at his wall in Arlington, Virginia, and decided to do it. As frightening as the prospect was, he was going into the next office. He stood up, and moved out from behind his desk. What is the atom mostly made of? He thought. Space. He started walking. What am I mostly made of? Atoms. He quickened his pace, almost to a jog now. What is the wall mostly made of? Atoms. All I have to do is merge the spaces. Then, General Stubblebine banged his nose hard on the wall of his office. Stubblebine, who commanded 16,000 soldiers, was confounded by his continual failure to walk through the wall. He has no doubt that this ability will, one day, be a common tool in the military arsenal. Who would screw around with an army that could do that? That's from an article in Playboy, which I was reading the other day. (Laughter) I have every reason to think it's true; I was reading Playboy because I, myself, had an article in it. (Laughter)

आता मला तुमच्याशी एका व्यक्तीची ओळख करून द्यायचीय: ते म्हणजे १९८३ साली अमेरिकन सैन्याच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख असलेले मेजर जनरल अल्बर्ट स्टबलबाइन (तिसरे). त्यांनी व्हर्जिनियातल्या आर्लिंग्टनमधल्या आपल्या कार्यालयाच्या भिंतीकडे रोखून बघायला सुरुवात केली, आणि ठरवलं:ऐकायला कितीही भीतीदायक वाटत असलं, तरी ते भिंत भेदून पलीकडच्या खोलीत जाणारच होते. ते उठले, आणि आपल्या टेबलामागून उठून समोर आले. ’अणू मुख्यत: कशापासून बनलेले असतात?’ त्यांनी विचार केला. मोकळ्या जागेपासून. त्यांनी चालायला सुरुवात केली. मी मुख्यत: कशापासून बनलो आहे? अणूंपासून. त्यांनी चालण्याची गती वाढवत हळूहळू धावायला सुरुवात केली. भिंत मुख्यत: कशाची बनलेली आहे? अणूंची. आता मला फक्त इतकंच करायचं आहे, की या सगळ्या मोकळ्या जागा एकत्र जोडून टाकायच्या आहेत! आणि मग, जनरल स्टबलबाइनचं नाक खूप जोरात त्यांच्या खोलीच्या भिंतीवर आदळलं. सोळा हजार सैनिकांवर हुकूम गाजवणार्‍या स्टबलबाइनना स्वत:च्या या भिंतीमधून चालत जाता येण्यातल्या सततच्या अपयशाने पुरतं गोंधळून टाकलं होतं. एके दिवशी ही अशी क्षमता म्हणजे त्यांच्या सैन्याच्या शस्त्रागारातलं नेहमीचं हत्यार होऊन जाईल याबद्दल त्यांना मुळीच शंका नव्हती. भिंती भेदून आरपार जाऊ शकणार्‍या सेनेला कोण डिवचायला जाईल? हा किस्सा ’प्लेबॉय’मधल्या एका लेखात होता. परवाच वाचत होतो मी तो लेख. (हशा) या लेखावर विश्वास ठेवण्यासाठी माझ्याकडे खूप कारणं आहेत; एक तर मी प्लेबॉय वाचत होतो कारण माझा स्वत:चा एक लेखही त्यात होता. (हशा)

Unaided human intuition schooled in Middle World finds it hard to believe Galileo when he tells us a heavy object and a light object, air friction aside, would hit the ground at the same instant. And that's because in Middle World, air friction is always there. If we'd evolved in a vacuum we would expect them to hit the ground simultaneously. If we were bacteria, constantly buffeted by thermal movements of molecules, it would be different, but we Middle Worlders are too big to notice Brownian motion. In the same way, our lives are dominated by gravity but are almost oblivious to the force of surface tension. A small insect would reverse these priorities.

बाहेरून काहीच मदत नसलेल्या आणि मधल्या जगात शिकलेल्या मानवी अंत:प्रेरणेला ’हवेचं घर्षण नसेल तर उंचावरून एकाच वेळी टाकलेल्या जड आणि हलक्या वस्तू एकाच वेळी जमिनीवर पडतील’ असं सांगणार्‍या गॅलिलियोवर विश्वास ठेवणं कठीण जातं. आणि याचं कारण इतकंच की मधल्या जगात हवा आणि तिच्यामुळे निर्माण होणारं घर्षण नेहमीच हजर असतं. जर आपण निर्वात (व्हॅक्यूम) ठिकाणी उत्क्रांत झालो असतो तर आपण त्या वस्तू एकाच वेळी जमिनीवर पडतील अशीच अपेक्षा केली असती. आपण जीवाणू असतो, आणि सतत रेणूंच्या उष्णतेमुळे होणार्‍या हालचालींच्या धक्काबुक्कीत सापडलो असतो, तर गोष्ट वेगळी असती, पण आत्ता तरी आपण मधले जगवाले इतके मोठे आहोत की आपल्याला’ब्राउनियन गती’जाणवतच नाही. तसंच, आपल्या रोजच्या जगण्यात गुरुत्वाकर्षणाचा खूपच प्रभाव पडत असला तरी आपल्याला पृष्ठताण (सरफेस टेन्शन) जवळजवळ अजिबात जाणवत नाही. एखाद्या छोट्याशा कीटकासाठी हाच प्राधान्यक्रम बरोब्बर उलटा असेल.

Steve Grand -- he's the one on the left, Douglas Adams is on the right -- Steve Grand, in his book, Creation: Life and How to Make It, is positively scathing about our preoccupation with matter itself. We have this tendency to think that only solid, material things are really things at all. Waves of electromagnetic fluctuation in a vacuum seem unreal. Victorians thought the waves had to be waves in some material medium -- the ether. But we find real matter comforting only because we've evolved to survive in Middle World, where matter is a useful fiction. A whirlpool, for Steve Grand, is a thing with just as much reality as a rock.

स्टीव्ह ग्रॅन्ड -- डावीकडले, (उजवीकडचे आहेत ते डग्लस ऍडम्स) -- स्टीव्ह ग्रॅन्ड त्यांच्या ’क्रिएशन: लाइफ़ ऍन्ड हाउ वी मेक इट’ (निर्मिती: आयुष्य आणि आपण ते कसं निर्माण करतो) या पुस्तकात आपल्या द्रव्यवस्तूं(मॅटर)मध्येच गुंतून राहण्यावर परखड टीका करतात. फक्त समूर्त,सहज जाणवणारे पदार्थ ह्याच खर्‍या ’वस्तू’ आहेत असा विचार करण्याकडे आपला कल असतो. निर्वातातल्या विद्युतचुंबकीय लहरी (इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक वेव्हज्‌) आपल्याला ’खर्‍या’ वाटत नाहीत. व्हिक्टोरियन जमान्यातल्या लोकांना वाटे की या लहरी नक्कीच कुठल्यातरी सघन माध्यमात असल्या पाहिजेत -- त्याला त्यांनी नाव दिलं ’ईथर’. पण आपल्याला खरे द्रव्यपदार्थ चटकन कळतात कारण आपण मधल्या जगात जगण्यासाठी उत्क्रांत झालो आहोत. इथे द्रव्यवस्तू ही एक उपयोगी संकल्पना आहे. स्टीव्ह ग्रॅन्डच्या मते ’पाण्यातला भोवरा’ हीदेखील एखाद्या दगडाइतकीच खरी वस्तू आहे.

In a desert plain in Tanzania, in the shadow of the volcano Ol Donyo Lengai, there's a dune made of volcanic ash. The beautiful thing is that it moves bodily. It's what's technically known as a barchan, and the entire dune walks across the desert in a westerly direction at a speed of about 17 meters per year. It retains its crescent shape and moves in the direction of the horns. What happens is that the wind blows the sand up the shallow slope on the other side, and then, as each sand grain hits the top of the ridge, it cascades down on the inside of the crescent, and so the whole horn-shaped dune moves.

टान्झानियाच्या वाळवंटात, ’ओल डोन्यो लेन्गाई’ नावाच्या ज्वालामुखी पर्वतापाशी ज्वालामुखीय राखेची एक प्रचंड ढिगार्‍यासारखी टेकडी (ड्यून) आहे. गमतीची गोष्ट म्हणजे ही टेकडी सबंध हलते. अशा भूभागांना ’बार्चन’ म्हणतात, आणि अशी अख्खीच्या अख्खी टेकडी त्या वाळवंटातून वर्षाला सुमारे सतरा मीटर या गतीने पश्चिम दिशेकडे सरपटत जाते. तिचा चंद्रकोरीसारखा आकार कायम राहतो आणि त्या कोरीच्या टोकांच्या दिशेत टेकडी हलते. होतं असं, की वार्‍यामुळे वाळू त्या उथळ उतारावरून पलीकडच्या बाजूला फेकली जाते, आणि जसजसा वाळूचा एक एक कण त्या उतरणीच्या वरच्या कड्यावर आदळतो तसतसा तो घरंगळत त्या चंद्रकोरीच्या आतल्या बाजूला उतरतो. अशा तर्‍हेनं ती शिंगासारखी वाकलेली अख्खी टेकडी हलते.

Steve Grand points out that you and I are, ourselves, more like a wave than a permanent thing. He invites us, the reader, to "think of an experience from your childhood -- something you remember clearly, something you can see, feel, maybe even smell, as if you were really there. After all, you really were there at the time, weren't you? How else would you remember it? But here is the bombshell: You weren't there. Not a single atom that is in your body today was there when that event took place. Matter flows from place to place and momentarily comes together to be you. Whatever you are, therefore, you are not the stuff of which you are made. If that doesn't make the hair stand up on the back of your neck, read it again until it does, because it is important."

स्टीव्ह ग्रॅन्ड आपल्या असं लक्षात आणून देतात, की तुम्ही-आम्ही सगळेच शाश्वत वस्तूंसारखे कमी आणि लहरींसारखे जास्त आहोत. ते आपल्यासारख्या वाचकाला सांगतात, "तुमच्या लहानपणचा एखादा अनुभव आठवा -- असं काहीतरी, जे तुम्हांला फार स्पष्टपणे आठवतंय, जे तुम्हांला दिसतंय, जाणवतंय, कदाचित त्याचा वासही येतोय - इतकं , की जणुकाही तुम्ही खरोखरच तिथे आहात. मग काय, तुम्ही त्या वेळी खरोखरीचे तिथे होतात, बरोबर ना? नाहीतर तुम्हांला ते कसं आठवलं असतं? पण आता एक धक्कादायक गोष्ट ऐका: तुम्ही तिथे नव्हताच. आज तुमच्या शरीरात असलेला एकही अणू त्या प्रसंगी तिथे हजर नव्हता. द्रव्यपदार्थ एका जागेहून दुसर्‍या जागी वाहत असतात, आणि फक्त काही काळासाठी ’तुम्ही’ बनून एकत्र येतात. त्यामुळेच तुम्ही कुणीही असाल, पण ज्या पदार्थांपासून तुम्ही बनला आहात ते म्हणजे तुम्ही नक्कीच नव्हेत. जर हे वाचून तुमच्या अंगावर काटा आला नसेल तर तसं होईपर्यंत ते पुन्हा पुन्हा वाचा, कारण ते खूप महत्त्वाचं आहे."

So "really" isn't a word that we should use with simple confidence. If a neutrino had a brain, which it evolved in neutrino-sized ancestors, it would say that rocks really do consist of empty space. We have brains that evolved in medium-sized ancestors which couldn't walk through rocks. "Really," for an animal, is whatever its brain needs it to be in order to assist its survival, and because different species live in different worlds, there will be a discomforting variety of reallys. What we see of the real world is not the unvarnished world but a model of the world, regulated and adjusted by sense data, but constructed so it's useful for dealing with the real world.

त्यामुळे ’खरोखर’ हा शब्द आपण ठाम विश्वासाने वापरायला नको. जर न्यूट्रिनोला त्याच्याच आकाराच्या पूर्वजांपासून उत्क्रांत झालेला मेंदू असता तर तो म्हणाला असता, ’दगड हे खरोखरच मोकळ्या जागेपासून बनलेले असतात.’ आपले मेंदू मध्यम-आकाराच्या पूर्वजांपासून उत्क्रांत झाले. त्या पूर्वजांना दगडांमधून आरपार चालत जाता येत नव्हते. एखाद्या प्राण्यासाठी "खरोखर" असलेली बाब म्हणजे त्याला जगात टिकून राहायला मदत व्हावी म्हणून त्याच्या मेंदूने रचलेली कोणतीही गोष्ट. आणि प्राण्यांच्या वेगवेगळ्या प्रजाती वेगवेगळ्या ’जगा’त राहात असल्यामुळे "खरोखरी"च्या गोष्टींमध्येही आपण हबकून जाऊ इतकं वैविध्य असणार. आपल्याला जे ’खरं’ जग दिसतं ती जगाची मूळ आवृत्ती नसून त्याच्या आकृतीचा एक नमुना (मॉडेल) आहे. या मॉडेलचं नियमन आणि पुनर्रचना ज्ञानेंद्रियांमधून मिळालेल्या माहितीनुसार होत असते, पण त्याची उभारणी नेहमीच अशा पद्धतीने होते जेणेकरून आपल्यापुरत्या ’खर्‍या’ जगाशी सामना करताना ते उपयोगी ठरावं.

The nature of the model depends on the kind of animal we are. A flying animal needs a different kind of model from a walking, climbing or swimming animal. A monkey's brain must have software capable of simulating a three-dimensional world of branches and trunks. A mole's software for constructing models of its world will be customized for underground use. A water strider's brain doesn't need 3D software at all, since it lives on the surface of the pond in an Edwin Abbott flatland.

या मॉडेलचं स्वरूप आपण कोणत्या प्रकारचे प्राणी आहोत त्यावर ठरतं. उडणार्‍या प्राण्याला चालणार्‍या, झाडावर चढणार्‍या किंवा पोहोणार्‍या प्राण्यापेक्षा वेगळ्या प्रकारच्या मॉडेलची गरज असते. माकडाच्या मेंदूमध्ये फांद्या आणि खोडांचे त्रिमित (थ्री-डी) जग उभं करू शकणारं आज्ञांकन (सॉफ़्टवेअर) असायलाच हवं. घुशीच्या डोक्यातलं जगाचं मॉडेल बनवणारं सॉफ़्टवेअर खास जमिनीखालच्या वापराकरता बनवलेलं असणार. पाणकिड्याच्या (वॉटर स्ट्रायडर) मेंदूला त्रिमित आज्ञांकनाची अजिबातच गरज नाही, कारण तो डबक्याच्या पृष्टभागावर राहतो - एडविन एबटनी ’फ़्लॅटलॅन्ड’ कादंबरीत वर्णन केलंय तशा सपाट जगात.

I've speculated that bats may see color with their ears. The world model that a bat needs in order to navigate through three dimensions catching insects must be pretty similar to the world model that any flying bird, a day-flying bird like a swallow, needs to perform the same kind of tasks. The fact that the bat uses echoes in pitch darkness to input the current variables to its model, while the swallow uses light, is incidental. Bats, I even suggested, use perceived hues, such as red and blue, as labels, internal labels, for some useful aspect of echoes -- perhaps the acoustic texture of surfaces, furry or smooth and so on, in the same way as swallows or, indeed, we, use those perceived hues -- redness and blueness etcetera -- to label long and short wavelengths of light. There's nothing inherent about red that makes it long wavelength.

माझा असा अंदाज आहे की वटवाघुळं त्यांच्या कानांनी रंग पाहात असावीत. वटवाघुळाला त्रिमित परिसरात योग्य वाटचाल करत किडे पकडण्यासाठी जगाच्या ज्या प्रकारच्या मॉडेलची गरज असते तशाच प्रकारचं मॉडेल कुठल्याही उडणार्‍या पक्ष्याला, उदाहरणार्थ चिमणीसारख्या दिनचर पक्ष्याला त्याच प्रकारची कामं करण्यासाठी हवं असतं. त्या मॉडेलमध्ये ताजी माहिती (चल मानकं / व्हॅरिएबल्स) भरायला वटवाघूळ ठार अंधारात प्रतिध्वनींचा वापर करतं आणि चिमणी प्रकाशाचा वापर करते इतकाच काय तो प्रसंगोत्पात (इन्सिडेन्टल) पडलेला फरक. मी तर असंही सुचवलं होतं की वटवाघुळं त्यांना जाणवलेल्या लाल, निळा अशा रंगछटांचा वापर प्रतिध्वनीच्या कुठल्यातरी महत्त्वाच्या पैलूसाठीची खाजगी लेबलं म्हणून करत असावीत -- कदाचित पृष्ठभागांचा आवाजानुसारचा पोत (टेक्श्चर) कसा आहे : केसाळ , गुळगुळीत किंवा आणखी कसा त्यासाठी. ज्या पद्धतीनं चिमण्या किंवा खरंतर आपण मनुष्यप्राणीदेखील आपल्याला जाणवलेल्या त्या तांबडेपणा, निळेपणा वगैरे रंगछटा प्रकाशाच्या लांब किंवा आखूड तरंगलांबीला लेबलं द्यायला वापरतो तसंच. लाल रंगामध्ये त्याला ’जास्त तरंगलांबी’ देणारी कोणतीही मूलभूत गोष्ट नाही.

And the point is that the nature of the model is governed by how it is to be used, rather than by the sensory modality involved. J. B .S. Haldane himself had something to say about animals whose world is dominated by smell. Dogs can distinguish two very similar fatty acids, extremely diluted: caprylic acid and caproic acid. The only difference, you see, is that one has an extra pair of carbon atoms in the chain. Haldane guesses that a dog would probably be able to place the acids in the order of their molecular weights by their smells, just as a man could place a number of piano wires in the order of their lengths by means of their notes.

मुद्दा एवढाच, की एखाद्या मॉडेलचं स्वरूप हे त्याचा उपयोग कसा होणार आहे यावर अवलंबून असतं, त्यासाठी कोणती ज्ञानेंद्रियं आणि जाणिवा वापरल्या जातात यावर नव्हे. खुद्द जे. बी. एस्‌. हॉल्डेननीही गंधाच्या अधिराज्यात जगणार्‍या प्राण्यांबद्दल सांगितलं होतं. कुत्र्यांना एकमेकांसारखी असलेली दोन तैल-आम्लं (फ़ॅटी ऍसिड्स) अगदी विरल (डायल्यूटेड) असली तरी वेगळी ओळखता येतात : कॅप्रिलिक ऍसिड आणि कॅप्रोइक ऍसिड. या दोन आम्लांमधला फरक इतकाच की एका आम्लातल्या कार्बन अणूंच्या साखळीत दुसर्‍यापेक्षा दोन कार्बन जास्त आहेत. हॉल्डेनच्या अंदाजाने, एखाद्या कुत्र्याला वेगवेगळ्या आम्लांचा वास घेऊन ती त्यांच्या रेणवीय वस्तुमानांच्या (मॉलेक्युलर वेट) क्रमात लावता येतील. (जसं एखाद्या माणसाला पियानोच्या पट्ट्यांमधून निघणारे ध्वनी ऐकून त्यांना त्यांच्या तारांच्या कमी-जास्त लांबीनुसार क्रमात लावता येईल.)

Now, there's another fatty acid, capric acid, which is just like the other two, except that it has two more carbon atoms. A dog that had never met capric acid would, perhaps, have no more trouble imagining its smell than we would have trouble imagining a trumpet, say, playing one note higher than we've heard a trumpet play before. Perhaps dogs and rhinos and other smell-oriented animals smell in color. And the argument would be exactly the same as for the bats.

कॅप्रिक ऍसिड नावाचं अजून एक फ़ॅटी ऍसिड आहे - आधीच्या दोघांसारखंच, फक्त त्यात अजून दोन कार्बन अणू जास्त आहेत. कॅप्रिक ऍसिडशी कधीही गाठभेट न घडलेल्या एखाद्या कुत्र्याला त्याच्या वासाची कल्पना करता येणं हे कदाचित आपल्याला ट्रम्पेटवर आपण पूर्वी ऐकलेल्या स्वराहून वरच्या एका स्वराची कल्पना करता येण्याइतपतच अडचणीचं आहे. कदाचित कुत्रे, गेंडे आणि घ्राणेंद्रियं तीक्ष्ण असलेले इतर प्राणी वासावरूनच रंग ओळखत असतील. आणि यामागचं तर्कशास्त्रही तंतोतंत वटवाघुळांच्या उदाहरणासारखंच आहे.

Middle World -- the range of sizes and speeds which we have evolved to feel intuitively comfortable with -- is a bit like the narrow range of the electromagnetic spectrum that we see as light of various colors. We're blind to all frequencies outside that, unless we use instruments to help us. Middle World is the narrow range of reality which we judge to be normal, as opposed to the queerness of the very small, the very large and the very fast. We could make a similar scale of improbabilities; nothing is totally impossible.

मधलं जग -- म्हणजे उत्क्रांतीमुळे ज्या आकार आणि वेगांच्या मर्यादा आपल्याला आपसूकच सवयीच्या वाटतात -- ते जग म्हणजे आपल्याला इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक स्पेक्ट्रमचा थोडासाच भाग जसा वेगवेगळ्या रंगांच्या दृश्य प्रकाशाच्या स्वरूपात दिसतो, तसंच आहे. दृश्य प्रकाशाखेरीज इतर कुठल्याही वारंवारितेच्या लहरी आपल्याला काही खास उपकरणं वापरल्याशिवाय ’दिसत’ नाहीत. ’मधलं जग’ हा ’खर्‍या’ जगाचा छोटासा तुकडा आहे. हा छोटा तुकडा आपल्याला ठीकठाक, नॉर्मल वाटतो आणि अतिसूक्ष्म, अतिप्रचंड आणि अतिवेगवान गोष्टी ’विचित्र’ वाटतात. आपण ’असंभाव्य’पणाची अशीच मोजपट्टी तयार करू शकतो; कोणतीही गोष्ट पूर्णत: अशक्य नसते.

Miracles are just events that are extremely improbable. A marble statue could wave its hand at us; the atoms that make up its crystalline structure are all vibrating back and forth anyway. Because there are so many of them, and because there's no agreement among them in their preferred direction of movement, the marble, as we see it in Middle World, stays rock steady. But the atoms in the hand could all just happen to move the same way at the same time, and again and again. In this case, the hand would move and we'd see it waving at us in Middle World. The odds against it, of course, are so great that if you set out writing zeros at the time of the origin of the universe, you still would not have written enough zeros to this day.

’चमत्कार’म्हणजे अत्यंत असंभाव्य घटना असतात इतकंच. एखादा संगमरवरी पुतळा आपल्याला पाहून हात हलवू शकतो; तशीही त्याच्या स्फटिक-संरचनेमधल्या सगळ्या अणूंची पुढे-मागे आंदोलनं चालूच असतात. पण त्या अणूंची संख्या खूपच मोठी असते, आणि त्यांच्या हालचालींच्या दिशांमध्ये कसलाही ताळमेळ नसतो - त्यामुळे मधल्या जगात आपल्याला दिसणारा संगमरवर हा दगडारखाच निश्चल राहतो. पण कधीतरी त्या पुतळ्याच्या हातातले अणू एकाच वेळी एकाच दिशेने हलत आहेत असं घडू शकतं, आणि एकदा नव्हे तर अनेकदा. तसं झालं तर तो हात हलू शकतो आणि मधल्या जगातला तो पुतळा आपल्याकडे पाहून हात हलवतोय असं आपल्याला वाटू शकतं. अर्थात असं घडण्याची शक्यता इतकी कमी आहे, की शून्य पूर्णांक शून्य शून्य शून्य..अशा पद्धतीनं ती आकड्यात मांडायला गेलं, तर विश्वाच्या उत्पत्तीच्या वेळी ती शून्यं लिहायला आपण बसलो तरी आजच्या या दिवसापर्यंत ती सगळी शून्यं लिहून संपणार नाहीत!

Evolution in Middle World has not equipped us to handle very improbable events; we don't live long enough. In the vastness of astronomical space and geological time, that which seems impossible in Middle World might turn out to be inevitable. One way to think about that is by counting planets. We don't know how many planets there are in the universe, but a good estimate is about ten to the 20, or 100 billion billion. And that gives us a nice way to express our estimate of life's improbability. Could make some sort of landmark points along a spectrum of improbability, which might look like the electromagnetic spectrum we just looked at.

मधल्या जगातल्या उत्क्रांतीने आपल्याला अत्यंत असंभाव्य घटना पचवणं शिकवलं नाहीये - आपण तितका जास्त काळ जगतच नाही. अंतराळाएवढी जागा आणि ग्रहांच्या जीवनचक्राएवढा काळ या अफाट जगामध्ये, मधल्या जगात अशक्य वाटणारी एखादी गोष्ट कदाचित अटळ ठरेल. या गोष्टीबद्दल विचार करायची एक पद्धत म्हणजे ग्रहांची मोजदाद करणं. विश्वात एकूण ग्रह किती हे आपल्याला नक्की माहिती नाही, पण अंदाजे दहा-वीस ते शंभर अब्ज अब्ज तरी असावेत. आणि ही संख्या जीवसृष्टीच्या असंभाव्यतेबद्दलचा आपला अंदाज मांडायला एक चांगला मार्ग ठरू शकते. आपण नुकत्याच पाहिलेल्या इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक स्पेक्ट्रमसारखा ’असंभाव्यतेचा स्पेक्ट्रम’ बनवून त्याच्यावर आपण काही महत्त्वाचे टप्पे दाखवू शकतो.

If life has arisen only once on any -- if -- if life could -- I mean, life could originate once per planet, could be extremely common, or it could originate once per star, or once per galaxy or maybe only once in the entire universe, in which case it would have to be here. And somewhere up there would be the chance that a frog would turn into a prince and similar magical things like that. If life has arisen on only one planet in the entire universe, that planet has to be our planet, because here we are talking about it.

जर कुठेही जीवसृष्टी फक्त एकदाच निर्माण झाली असती -- होऊ शकली असती -- म्हणजे मला असं म्हणायचंय की जर प्रत्येक ग्रहावर जीवसृष्टीचा एकदा उगम झाला असता तर ती अगदीच सर्रास, कॉमन ठरली असती. ती एका तार्‍यामागे एक या दराने, किंवा एका आकाशगंगेमागे एक किंवा अख्ख्या विश्वात एक अशीच उगम पावली असती - तर (या शेवटच्या शक्यतेनुसार) ती स्पेक्ट्रममध्ये इथे असायला हवी. आणि त्या तिथे वर कुठेतरी एखाद्या बेडकाचा राजपुत्र बनायची शक्यता असणार, किंवा तत्सम जादूई गोष्टी. जर अख्ख्या विश्वात जीवसृष्टी फक्त एकाच ग्रहावर निर्माण झाली असेल तर तो आपलाच ग्रह असला पाहिजे, कारण आपण आत्ता इथे त्याबद्दल बोलत उभे आहोत.

And that means that if we want to avail ourselves of it, we're allowed to postulate chemical events in the origin of life which have a probability as low as one in 100 billion billion. I don't think we shall have to avail ourselves of that, because I suspect that life is quite common in the universe. And when I say quite common, it could still be so rare that no one island of life ever encounters another, which is a sad thought.

आणि याचाच अर्थ, जर आपल्याला तशी समजूत करून घ्यायची असेल तर शंभर अब्ज अब्जांमध्ये एक इतकी संभाव्यता असलेल्या रासायनिक प्रक्रिया जीवसृष्टीच्या उगमाच्या वेळी घडल्या असा तर्क आपण मांडू शकतो. पण आपल्याला तशी समजूत करून घ्यावी लागेल असं मला वाटत नाही, कारण विश्वामध्ये सजीवसृष्टीचं अस्तित्त्व बर्‍यापैकी सर्रास असावं असा माझा अदमास आहे. आणि मी सर्रास असं म्हणतोय, तरीपण ते इतकं दुर्मिळ असू शकतं की जीवसृष्टीच्या कुठल्याही एका बेटाची दुसर्‍याशी कधीही गाठभेट होणार नाही. हा जरा उदास करणारा विचार आहे.

How shall we interpret "queerer than we can suppose?" Queerer than in principle can be supposed, or just queerer than we can suppose, given the limitations of our brain's evolutionary apprenticeship in Middle World? Could we, by training and practice, emancipate ourselves from Middle World and achieve some sort of intuitive, as well as mathematical, understanding of the very small and the very large? I genuinely don't know the answer.

आता "आपल्याला वाटू शकतं त्याहूनही विचित्र" याचा अर्थ आपण कसा लावायचा? म्हणजे तत्त्वत: , प्रत्यक्षात जे वाटू शकतं त्याहून विचित्र, की फक्त मधल्या जगात उत्क्रांत होताना आपल्या मेंदूवर पडलेल्या मर्यादांमुळे आपल्याला वाटू शकतं त्याहून विचित्र? आपण प्रशिक्षण आणि सरावाच्या जोरावर स्वत:ला मधल्या जगातून मुक्त करवून घेऊन अतिसूक्ष्म आणि अतिभव्य गोष्टींबद्दलचं एक आंतरिक आणि गणितीय ज्ञानही मिळवू शकतो का? मला खरोखरच याचं उत्तर माहिती नाही.

I wonder whether we might help ourselves to understand, say, quantum theory, if we brought up children to play computer games, beginning in early childhood, which had a sort of make believe world of balls going through two slits on a screen, a world in which the strange goings on of quantum mechanics were enlarged by the computer's make believe, so that they became familiar on the Middle-World scale of the stream. And, similarly, a relativistic computer game in which objects on the screen manifest the Lorenz Contraction, and so on, to try to get ourselves into the way of thinking -- get children into the way of thinking about it.

मी कधीकधी विचार करतो की आपण आपल्याला पुंजसिद्धांत कळवून घ्यायला अशी मदत करू शकतो का : म्हणजे समजा आपण आपल्या मुलांना अगदी लहानपणापासून असे कॉम्प्यूटर गेम्स खेळायला दिले ज्यात लुटूपुटूचं जग असेल. या जगात एका पडद्यातल्या दोन खाचांमधून जाणारे चेंडू असतील, पुंजभौतिकीत घडणार्‍या चित्रविचित्र गोष्टी संगणकाद्वारे अजूनच मोठ्ठ्या करून दाखवल्या जातील, आणि मुलांना त्याच्या मधल्या जगातल्या परिमाणांची सवय होईल. तसाच एखादा सापेक्षतावादी कॉम्प्युटर गेम तयार करायचा, ज्यात पडद्यावरच्या वस्तूंचं लॉरेन्झ कॉन्ट्रॅक्शन होईल - वगैरे वगैरे- आणि अशा पद्धतीनं आपण आपल्याला, आपल्या मुलांना तसा विचार करायची सवय लावायचा प्रयत्न करू शकतो.

I want to end by applying the idea of Middle World to our perceptions of each other. Most scientists today subscribe to a mechanistic view of the mind: we're the way we are because our brains are wired up as they are; our hormones are the way they are. We'd be different, our characters would be different, if our neuro-anatomy and our physiological chemistry were different. But we scientists are inconsistent. If we were consistent, our response to a misbehaving person, like a child murderer, should be something like, this unit has a faulty component; it needs repairing. That's not what we say.

मधल्या जगाची संकल्पनेचा वापर आपल्या एकमेकांबद्दलच्या जाणिवेकरता करून मी हे भाषण संपवणार आहे. सध्या बहुसंख्य शास्त्रज्ञ मन यांत्रिक आहे या दृष्टिकोनावर विश्वास ठेवतात: आपण जसे आहोत तसे आहोत, कारण आपले मेंदू जसे घडले गेले आहेत तसे आहेत, आपली संप्रेरकं जशी आहेत तशी आहेत. जर आपल्या मेंदूची संरचना आणि आपल्या शरीराचं रसायनशास्त्र वेगळं असलं असतं तर आपणही वेगळे असलो असतो, आपली वैचारिक घडण वेगळी असली असती. पण आम्ही शास्त्रज्ञ लोक विसंगतही असतो. जर आमचे विचार सुसंगत असते, तर एखाद्या वाईट वागलेल्या, उदा. लहान मुलाचा खून केलेल्या व्यक्तीवरची आमची प्रतिक्रिया अशी असली असती: या यंत्राचा एक भाग बिघडला आहे; त्याला दुरुस्तीची गरज आहे. पण आम्ही असं नाही म्हणत!

What we say -- and I include the most austerely mechanistic among us, which is probably me -- what we say is, "Vile monster, prison is too good for you." Or worse, we seek revenge, in all probability thereby triggering the next phase in an escalating cycle of counter-revenge, which we see, of course, all over the world today. In short, when we're thinking like academics, we regard people as elaborate and complicated machines, like computers or cars, but when we revert to being human we behave more like Basil Fawlty, who, we remember, thrashed his car to teach it a lesson when it wouldn't start on gourmet night. (Laughter)

आम्ही असं म्हणतो -- आणि या ’आम्ही’ मध्ये आमच्यातला अगदी सगळ्यात कर्मठ यांत्रिकतावादीही आहे - म्हणजे बहुतेक मीच -- तर आम्ही म्हणतो ते असं : "अधम राक्षसा, तुझ्यासारख्याला तुरुंगात घालणं म्हणजे तर तुझ्यावर दयाच दाखवल्यासारखं आहे." किंवा त्याहूनही वाईट म्हणजे आपण सूड घेऊ पाहतो, आणि त्यातून प्रति-सूडाच्या एका वाढत्या चक्राला सुरुवात होण्याची दाट शक्यता असते. हे असं सूडचक्र तर आपण अर्थातच आज जगात सगळीकडे बघतो आहोत. थोडक्यात, जेव्हा आपण तर्काधिष्ठित विचार करत असतो, तेव्हा आपण लोकांकडे ती संगणकासारखी किंवा मोटार कारसारखी खूप विस्तृत आणि गुंतागुंतीची यंत्रं आहेत अशा रीतीनं बघतो, पण जेव्हा आपण परत माणसासारखा विचार करायला लागतो तेव्हा आपण जरा बॅसिल फ़ोल्टीसारखं वागायला लागतो. आपल्याला आठवत असेल, की (बीबीसीच्या ’फ़ोल्टी टॉवर्स’ या मालिकेतला) फ़ोल्टी एकदा एका खास मेजवानीच्या रात्री त्याची गाडी सुरू होत नाही म्हणून तिला धडा शिकवण्यासाठी चांगलं चोपून काढतो. (हशा)

The reason we personify things like cars and computers is that just as monkeys live in an arboreal world and moles live in an underground world and water striders live in a surface tension-dominated flatland, we live in a social world. We swim through a sea of people -- a social version of Middle World. We are evolved to second-guess the behavior of others by becoming brilliant, intuitive psychologists. Treating people as machines may be scientifically and philosophically accurate, but it's a cumbersome waste of time if you want to guess what this person is going to do next.

आपण गाड्या आणि संगणक यांच्यासारख्या गोष्टींना मनुष्यरूप देऊ पाहतो याचं कारण म्हणजे माकडं जशी झाडांच्या जगात राहतात, घुशी जशा जमिनीखालच्या जगात राहतात आणि पाणकिडे जसे पृष्ठताणाचं अधिराज्य असलेल्या सपाट जगात राहतात तसे आपण एका सामाजिक जगात राहतो. आपण माणसांच्या समुद्रातून पोहत जात असतो -- हे मधल्या जगाचं सामाजिक रूप आहे. आपण इतरांच्या वर्तणुकीचा अंदाज बांधणारे अतिशय तल्लख, अंत:प्रेरित मानसशास्त्रज्ञ बनून उत्क्रांत झालो आहोत. माणसांना यंत्राप्रमाणे वागवणं हे वैज्ञानिकदृष्ट्या आणि तात्त्विकरित्या अचूक असेल, पण जर तुम्हांला तो माणूस याच्यानंतर काय करणार आहे हे ओळखायचं असेल तर तसं करणं ही वेळेची फुकटंफाकट नासाडी ठरेल.

The economically useful way to model a person is to treat him as a purposeful, goal-seeking agent with pleasures and pains, desires and intentions, guilt, blame-worthiness. Personification and the imputing of intentional purpose is such a brilliantly successful way to model humans, it's hardly surprising the same modeling software often seizes control when we're trying to think about entities for which it's not appropriate, like Basil Fawlty with his car or like millions of deluded people with the universe as a whole. (Laughter)

एखाद्या व्यक्तीचा आराखडा बनवायचा सर्वात कमी खर्चिक मार्ग म्हणजे त्या व्यक्तीला एक सहेतुक, काहीतरी मिळवायच्या उद्देशानं काम करणारी, आनंद आणि दु:ख , इच्छा-आकांक्षा आणि उद्दिष्टं असणारी, अपराधीपणाची भावना बाळगणारी, ठपका ठेवण्यालायक असलेली व्यक्ती असल्यासारखं वागवणं. मानवीकरण आणि सहेतुक उद्दिष्टाचं आरोपण हा माणसांचा आराखडा बनवायचा इतका पराकोटीचा यशस्वी मार्ग आहे, की तसा आराखडा बनवणार्‍या सॉफ्टवेअरने ते ज्या गोष्टींकरता योग्य नाही त्या गोष्टींबद्दल आपण विचार करत असतानाही त्यांच्यावर हुकूमत गाजवणं हे नवलाचं नाही. उदाहरणार्थ, बॅसिल फ़ोल्टी आणि त्याची गाडी. किंवा अख्ख्या जगातले लाखो भाबडे, फसवले गेलेले लोक. (हशा)

If the universe is queerer than we can suppose, is it just because we've been naturally selected to suppose only what we needed to suppose in order to survive in the Pleistocene of Africa? Or are our brains so versatile and expandable that we can train ourselves to break out of the box of our evolution? Or, finally, are there some things in the universe so queer that no philosophy of beings, however godlike, could dream them? Thank you very much.

जर हे विश्व आपल्याला वाटू शकतं त्याहूनही विचित्र असेल तर ते केवळ एवढ्याचसाठी का, की आपण प्लायस्टोसीन युगात आफ़्रिकेत असताना तिथे टिकून राहण्यासाठी ज्या गोष्टींची कल्पना करण्याची आपल्याला गरज होती, केवळ त्याच गोष्टी कल्पिण्याकरता आपली नैसर्गिक निवड झाली आहे? की आपले मेंदू इतके अष्टपैलू आणि विस्तार करण्याजोगे आहेत की आपण आपल्याच उत्क्रांतीच्या खोक्यातून बाहेर पडण्यासाठी आपल्या मेंदूला प्रशिक्षण देऊ शकतो? किंवा, सरतेशेवटी, विश्वात इतक्या विचित्र अशा काही गोष्टी आहेत का की कुठल्याही जीवमात्रांचं (मग ते कितीही देवासारखे असूदेत) कोणतंही तत्त्वज्ञान, त्या गोष्टींची कल्पनाच करू शकणार नाही? धन्यवाद!

मावसबोलीतल्या कविता

2010-07-23T09:04:00.006+05:30

मेघनाने ’खो’ दिलाय हे वाचताक्षणीच मला हातात कोलीत मिळाल्यासारखा आनंद झाला. ’कवितेचं भाषांतर करणार नाही’ असं हजारदा लिहायची शिक्षा मिळेल तेव्हाच माझी खाज संपेल असं वाटतं आहे.
तूर्तास, रायनर मारिया रिल्के(विकिपीडिया) च्या एका कवितेची भाषांतरं करण्याचे अनेक प्रयत्न केले, ते इथे लिहिते आहे. प्रत्येक वेळेला ही कविता मूळ भावाशी/शब्दांशी प्रामाणिक राहात मराठीत अनुवादित करणं माझ्याच्याने कसं निव्वळ अशक्य आहे हे कळालं. त्यामुळे भाषांतरांमध्ये ’टाइमपास’ हे साध्य, आणि रिल्केची मूळची अतिशय घाटदार, यमकबद्ध आणि काळीजभिडू कविता हे साधन बनले आहे, याबद्दल क्षमस्व.

मूळ जर्मन कविता: (स्रोत)

Der Dichter

Du entfernst dich von mir, du Stunde.
Wunden schlägt mir dein Flügelschlag.
Allein: was soll ich mit meinem Munde?
mit meiner Nacht? mit meinem Tag?

Ich habe keine Geliebte, kein Haus,
keine Stelle auf der ich lebe
Alle Dinge, an die ich mich gebe,
werden reich und geben mich aus.

***
शब्दश: इंग्रजी भाषांतर:
The Poet

You get away from me, o hour!
Your fluttering wings impose wounds upon me.
Although: What will I do with my mouth?
With my night? With my day?

I have no love, no home,
No place to live upon
All things, which I gave to myself,
Get rich and give me away.

***
(१)
कवी

दूर करी तू तुजला माझ्यापासुनि वेळे,
घाव घालिती पंख तुझे फडफडते मजवर.
पण कसे करू मग वाचेचे मी नंतर चाळे?
काय करू रात्रींचे माझ्या? दिवसही कातर?

प्रेम नसे अन्‌ घरटे नाही कोठे टिकुनी
जिथे राहातो असा न माझा कोठे पत्ता
भंगुर वस्तू मिळवित गेलो माझ्याकरिता
मालदार त्या सर्व जाहल्या मलाच विकुनी.

***

(२)
कविवर्य (आर्यागीति छंद)

तासा निघून जावे, माझ्यापासुनि दूर तुवां लवलाही।
तुझिया पंखांनी ह्या जखमा झाल्या, अंगी पेटते लाही।
काय करावे तेव्हा, परि म्यां माझ्या प्रकांड तोंडाचे?
उरेल रात्र रिकामी, उरेल सारा दिवस पुन्हा तो डाचे।

प्रेम कुणाचे नाही, नाही घराचा उभा कुठे मजला।
शांत जगावे जेथे, अशी न जागा असे कुठे मजला।
पार्थिव वस्तू जी जी, माझ्यासाठी मलाच मी केली।
ती ती मजला विकुनी, धनिकपणाची करीतसे केली*॥

* केली = क्रीडा, खेळ.

***

(३)
कवी!

तू दूर कर स्वत:ला माझ्यापासून, हे तास नावाच्या बंदिवान गृहस्था!
तुझ्या फडफडत्या पंखांच्या मार्‍याने पुरतं जखमी केलंय मला, रक्ताळून सोडलं आहे - पहा!
पण थांब : तू गेलास तर माझ्या या मेघनाद मुखातून शब्दांचे यज्ञयाग कसे बाहेर पडावेत?
माझ्याच अंगावर धावून येणार्‍या माझ्या रात्रींना मी कसं थोपवू? आणि माझ्या दिवसांचं उजाड फटफटीत वस्त्र कुणाच्या अंगावर पांघरू?

मी कुणाच्याच मायेच्या मऊसूत वस्त्रात गुंडाळला गेलो नाही कधीच - अगदी नदीत वाहावला गेलो असतो तरीही तसाच ओंडक्यासारखा सापडलो असतो त्या सारथ्याला. अनिकेत मी! कां आपलंसं वाटेल कोणतं घर मला? आणि परसात चूळ भरण्यापुरती जागादेखील आपली म्हणणं नकोसं होतं माझ्यातल्या झंझावाती दरवेश्याला.
ह्या दीड वितीच्या पोटासाठी माणसांच्या बाजारातल्या कचकड्याच्या बाहुल्या जवळ बाळगाव्या लागतात म्हणून, आणि केवळ म्हणूनच (नाही, खोटं का बोलू? मलाही मोह होतो कधीतरी त्यांच्या सुंदर लोलकांचा!) - मी जवळ बाळगलेल्या या वस्तू - यांनीच आता मला तुकड्यातुकड्याने विकायला काढलं आहे. माझ्या अस्तित्त्वाचा एक एक क्षीण अंश कुरतडून गलेलठ्ठ उंदरांसारख्या या वस्तू आता माझ्या स्वप्नांवरही आपला मालकीहक्क गाजवणार आहेत. आता... आता दूर हो...फक्त.

***

(४)
कविता करतंय स्सालं...

जा की तासा, घड्ड्याळीच्या - लय भेजा गरम केलास.
फडाड फडाड पिसं हलवत माझाच सगळा गेम केलास.
आयला पन तू गेलास म्हंजे माझं थोबाड एकदम बंद!
रात्री सगळ्या फुक्काट टिनपाट दिवस पन होणार थंड!

माझी कोनपन आयटम नाय,डोक्यावरती छप्पर नाय
ढुंगणाखाली साला आपला हक्काचाबी फुटपाथ नाय
पैसा टाकून घेऊन आलो फोकलत फाफलत सगळा माल
त्याचीच च्यावच्याव लई आता , मी विकल्या मायचा लाल.

***
माझा खो राजला.

जिवाज़वळच्या गोष्टीची वाटणी

2010-05-28T09:40:00.001+05:30

भेटशील तेव्हा दिसतील तुझे़ किलकिले डोळे
पापणीवरून धावणारं,
डोळ्यांत न मावणारं
लुटूलुटू स्वप्न : त्याच्या खोड्या, त्याचे़ चा़ळे.

बघतील आणि हसतील माझ्या डोळ्यांच्या बाहुल्या
स्वप्नाचा़ ठाव सुटेल,
धुबुक्‌ पडून परत उठेल
बाहुल्यांवर झेप घेईल मुठी नाच़वत इवल्या.

अस्सं तुझ़ं स्वप्न ज़र कधी आपलं झालं
मोठ्ठं / खरं / खोटं होत एके दिवशी उडून गेलं
तर तुला चा़लेल?
तरच़, भेटूच़.

(चि./ ती./ प्रिय) कै. पिया!

2010-02-23T10:05:00.002+05:30

पिया पुन्हा एकदा मेली आहे.
मेली म्हणजे तिच्या कुडीतून प्राण गेले नाहीत.
(नाहीतर ’पुन्हा एकदा’ कशाला म्हटलं असतं? नऊ आयुष्यं असायला ती काय इंग्रजी मांजर आहे?)

मेली म्हणजे मला मेली. ती माझ्या ’हाय-हॅल्लो’मित्रवर्तुळातून नाहीशी झाली.
पिया कधीही तडकाफडकी मरत नाही. खूप महिन्यांनी कधीतरी लक्षात येतं की ती मेल्याला बरेच महिने झाले.
अशा वेळी मीहून कधी तिला पुन्हा संजीवनी द्यायला जात नाही.
यथावकाश तिला पुनर्जन्म मिळेल आणि ती स्वत:हून मला भेटेल.
आधीपेक्षा वेगळीच, आणि तरीही तेवढीच विलक्षण.

पण यावेळी ती मेल्याला वर्ष होत आलंय. म्हटलं एक शाब्दिक श्राद्ध घालूया. स्वत:च्या समाधानासाठी.

***

पिया,

’भगवद्गीता इज अ मल्टी-लेव्हल्ड टेक्स्ट.’ अर्चनाबाईंनी कितीदा तरी सांगितलं असेल.
मला सारखं वाटायचं, ते वाक्य तुझ्या बाबतीत तितकंच खरं आहे माझ्यासाठी.
शिक्केच मारायचे तर माझी मैत्रीण झालीस. माझं मूल झालीस, माझी आजी झालीस आणि माझी वैरीणही झालीस.
एकाच व्यक्तीबद्दल कधी अतोनात प्रेम, कधी अतोनात मत्सर, कधी अतोनात तिरस्कार वाटावा आणि यातली एकही भावना चिरस्थायी नसावी हे पुस्तकांतून घडतं. तू मला प्रत्यक्षात अनुभवायला दिलंस.

तू मला किती वेळा काहीबाही समजावून सांगितलंस.
तुझ्या कल्पनाविश्वात फिरायला घेऊन गेलीस.
कधी एखाद्या भागाची मनमुराद सैर घडवलीस आणि कधी नुसतंच भांडाराचं दार किलकिलं करून आतल्या रत्नसाठ्याची एक झलक दाखवलीस.
त्या त्या वेळी माझ्या प्रतिक्रियेतून मला तुझं म्हणणं कितपत कळलंय हे जोखलंही असेल तुझ्या कुशाग्र बु्द्धीनं.

कधी कधी वाटायचं, इतकी स्वत:त दंगलेली तू...का गं मला तुझ्या इतके आतले भाग दाखवतेस?
मग एकदा मला ’नार्सिसस’ची गोष्ट कळली. ते रूपक नवसाहित्यात खूप आवडीचं ठरलंय कित्येकांच्या.
म्हणजे आजकालचे लोक जास्त नार्सिसिस्ट झालेत असं नाही, तर आजकाल त्यांना त्या रूपकातलं सौंदर्य जाणवायला लागलंय असं म्हणूयात का?
मलासु्द्धा सगळ्या जगाचं प्रेम ठोकरलेल्या, मग पाण्यात स्वत:चं प्रतिबिंब बघून वेड्या झालेल्या, आणि त्याच्याकडे बघत झुरून मेलेल्या नार्सिससाबद्दल इतकी आपुलकी वाटली झटकन!

पण तू नार्सिसस असतीस ना, तर तू ’प्रेमपूर्ती होत नाही’ म्हणून झुरून गेली नसतीस.
स्वत:च्या प्रतिबिंबालाही स्वत:वर तितकं अधिराज्य गाजवू न देणारी, नार्सिससाहूनही अधिक
नार्सिसिस्टिक असली असतीस तू.

नार्सिसस खरं तर का मेला, सांगू?
तो मेला कारण त्या प्रतिबिंबाचं सौंदर्य त्याला कुणाला दाखवायला मिळालं नाही म्हणून.
सगळ्यांना झिडकारून टाकून त्यानं एकही ’श्रोता’ जवळ बाळगला नाही म्हणून.
त्यानं अनुभवलेली प्रेमाची ती अतिसुंदर भावना त्याला कुणालाच वर्णन करून सांगता आली नाही म्हणून.

खूप दिवस झाले पियू, आता फोन करावास.

विद्यापती आणि रसिक माणूस

2010-02-17T03:40:00.006+05:30

विद्यापती ठाकूर (विकिपीडिया दुवा) हा इसवी सनाच्या चौदाव्या-पंधराव्या शतकात ’मैथिल कविकोकिल’ म्हणून प्रसिद्ध झालेला कवी/लेखक.

आज ओल्डपोएट्री वर त्याची ही एक कविता मिळाली.

He promised he'd return tomorrow.
And I wrote everywhere on my floor:
"Tomorrow."

The morning broke, when they all asked:
Now tell us, when will your "Tomorrow" come?
Tomorrow, Tomorrow, where are you?
I cried and cried, but my Tomorrow never returned!

Vidyapati says: O listen, dear!
Your Tomorrow became a today
with other women.

त्या काळच्या मैथिलीत कशी दिसली असती ही? शेवटच्या कडव्यातली पहिली ओळ ’भनह विद्यापति सुनहु सखि री’ अशी काहीतरी असेल का?
मैथिली भाषेतली मूळ कविता सापडली नाही, पण या कवितेला देशी भाषेच्या रूपात बघायची खूप इच्छा झाली. म्हटलं बघू मराठी अनुवाद करता येतोय का.

ताल, घाट कुठला वापरायचा? देशी पाहिजे, ओवीसारखा, पण तितका शांत नव्हे. विराणीसारखा, पण तितका सहज दु:ख उघडं करणारा नव्हे.
डोक्यात अचानक सौमित्रची (अकरावी-बारावीत ऐकून ऐकून शेवटी अजीर्ण झालेल्या) ’गारवा’ मधली ’पाणी झरत चालले आज आभाळ फाटले’ - ही ओळ आली. त्या ठेक्याशी मिळता-जुळता ठेका चालेल?
मागे एका प्रतिक्रियेत नानिवडेकर काकांनी अक्षरसंख्येची गंमत दाखवून दिली होती. त्यामुळे जाणीवपूर्वक ८-८-८-७ असं लिहिताना खूप मजा आली. पहिले तीन चरण टकाटक-टकाटक द्रुत लयीत, आणि मग शेवटच्या चरणात एकच अक्षर कमी असलं तरी वाचताना लय एकदम ठाय करायची. त्या चरणाचा वेगळा भाव एकदम छाप पाडून जाईल , तो impact जाणवेल अशी.

"येतो उद्या परतून",गेला साजण सांगून
’उद्या’ कोरून लिहून मी गं भिंत भरली.

झुंजूमुंजू वेळ झाली, सारीं विचारू लागली,
"अगं वेड्यापिश्या मुली, कधी येणार ’उद्या’?"

उदईका, उद्या माझ्या, कुठे आहेस रे राजा?
रडतो रे जीव माझा, तरी येईनास तू!

विद्यापती म्हणे, "खुळे! सोड आता स्वप्न भोळे
तुझा ’उद्या’ झाला बाळे, ’आज’ सवतीचा गं."

छ्या. स्व-भ्यास म्हणून मराठी ठीकेय, पण ही कविता कुठल्यातरी उत्तर भारतीय भाषेतच साजरी दिसणार.

***

हा विद्यापती माणूस बाप होता! पूनम मिश्रांनी इथे संकलित केलेला इतिहास आणि त्याच्या काही रचना वाचून आणि बंगाली, उडिया, मैथिली यांच्यासह अनेक ईशान्य-भारतीय भाषांच्या विकासावर त्याच्या रचनांचा प्रभाव होता हे कळल्यावर याच्याबद्दल आपण शाळेत इतिहासात कधीच कसं ऐकलं नव्हतं असं वाटलं.

विकिपीडियावरून त्याच्या कवितांच्या इंग्रजी भाषांतराचं हे परीक्षण / संकलनही मिळालं. हे वाचताना (राधेच्या वक्षस्थळांचं वर्णन ’राधा, व्हूज दॅट पार्ट ऑफ द फिजीक बिलो द नेक ऍन्ड अबव द ऍब्डोमेन’ असं करणार्‍या) पुलगुरू (अण्णा वडगावकरांची?) खूप पंचाईत झाली असती, असं राहून राहून वाटत होतं!

***

<\\आयायटी कानपूरचं स्मरणरमण > या सगळ्यातून घडलेली एकदम भारी गोष्ट म्हणजे डॉ. अमिताभ मुखर्जींच्या लिखाणाचा नव्यानं शोध लागला. पहिल्या वर्षात आम्हांला ESC101 मध्ये JAVA शिकवली होती सरांनी. अडीचशे मुलांना एकत्रच शिकवत असल्यामुळे सरांशी प्रत्यक्ष बोलण्याचे प्रसंग फारच कमी आले - पण विद्यापतीच्या पुस्तकावरचं त्यांनी लिहिलेलं ते परीक्षण वाचून सरांबद्दलच्या उगाच डोक्यात राहिलेल्या गोष्टी परत आठवल्या.
१. ’सर अत्यंत करिझ्मॅटिक आहेत’ असं आमच्या विंगमधल्या ’ट्रिपल एम’ गटाचं ठाम मत होतं. करिश्मा, रहन-सहन, कॅरीइंग युअरसेल्फ वेल, सेक्सीनेस या विषयांतलं त्या तिघींना फारच जास्त कळत असल्यामुळे मी ते मत स्वीकारून ’करिझ्मॅटिक’ या शब्दाची व्याख्या ’चेहरा सुंदर नसला तरी वर्तणुकीतून अत्यंत दिलखेचक वाटणारी, ’हिच्यासाठी आपण काहीही करू’ असं वाटायला लावणारी व्यक्ती’ अशी ठरवून घेतली. पियाच्या मते ती शाहरुख खानलाही बरोब्बर लागू पडते.
२. हाफपॅन्ट, कॉलरवाला टी शर्ट आणि टेनिस शूज अशा पेहरावात वर्गात येणारे ते एकमेव प्राध्यापक होते, आणि तशा वेशातही ते कधीच गबाळे वाटले नाहीत. अर्थात याचं कारण त्यांच्या ’हाफप्यान्टी’ चट्टेरी-पट्टेरी , नाडीच्या वगैरे नसून रेमन्ड्स किंवा एच ऍन्ड एमच्या फॉर्मल ट्राउझर्स सारख्या कडक फिटिंगच्या, प्लीटेड असायच्या. हिवाळ्यात शून्याच्या खाली तापमान गेलं होतं तेव्हा एकदाच ते फुलपॅन्ट घालून वर्गात आले. मुलांनी लगेच टाळ्यांचा कडकडाट केला. किंचित झुकून नाटकीपणे सगळ्यांना अभिवादन करत ते म्हणाले, ’आज अमिताभला बरं नाही. मी अजिताभ, त्याचा जुळा भाऊ आलोय त्याच्या ऐवजी तुम्हांला शिकवायला.’
३. पहिल्या वर्षीच्या ”म्यूझिकल एक्स्ट्रव्हगॅन्झा’मध्ये पियाचं गाणं ऐकून दुसर्‍या दिवशी अख्ख्या वर्गासमोर ’I saw the birth of a star yesterday' म्हणत त्यांनी तिचं कौतुक केलं होतं. तिची जागच्या जागी प्रचंड चुळबूळ.
४.ते त्यांच्या बायकोला झाग्रेबच्या विमानतळावर पहिल्यांदा भेटले म्हणून त्यांच्या पहिल्या मुलाचं नाव झाग्रेब आहे (!?)
५.मिऍन्डर या अनियतकालिकासाठी त्यांची मुलाखत घ्यायला गेलेल्या कुण्या विद्यार्थ्यानं त्यांना "What is a good age to start dating?" असं मोघमात विचारल्यावर "For you, right now! Make hay while the Sun shines!" असं त्यांनी बजावलं होतं. ’बुरसटलेल्या विचारांच्या काही वॉर्डन्सच्या’ तुलनेत सरांचे हे विचार सगळ्या पोरापोरींना फारच सुधारकी थाटाचे वाटले होते.
६. ’मूरखजी’ अशा टोपणनावानं कानपुरातल्या, कलकत्त्यातल्या जीवनाबद्दलचे त्यांचे दोन-तीन सुरेख लेख मी तेव्हा वाचले होते. कलकत्त्याच्या कॉफी हाउस संस्कृतीबद्दल मला फारच ओढ वाटायला लागली होती, त्यांची काही वर्णनं वाचून.

विद्यापतीच्या रसभरीत कविता आणि अमिताभ मुखर्जी ही रसिक वल्ली. साक़िया, आज रात हमें नींद नहीं आएगी!

कानपूरची जुनी देणी हल्ली सारखी परत भेटायला लागली आहेत

शुभ दीपावली

2009-10-19T21:21:00.002+05:30

Herringbone Stitch (2)

2009-09-11T05:27:00.004+05:30

E-F.

टाळ्या--टाळ्या--टाळ्या.
उत्तर म्हणून पहिल्या तीन ओळी पाठवल्या असत्यास फक्त तरी चाललं असतं. :P

अरे ’दो जिस्म एक जान’ वगैरे भूलथापा ऐकून तशा ’भूमिके’त जाण्याचा प्रयत्न केला होता रे. पण जमंनाच अगदी. तुझं पत्र वाचून ते सगळे विचार किती उसने आहेत ते लक्षात आलं चटकन. थ्यांक्यूच.

आणि माझ्यावर गुंतागुंतीचा (शी! किती गुंतवळ आल्यासारखं वाटतं हा शब्द लिहिताना!) आरोप करणार्‍या घुबडा, तू स्वत: काही लिहितोस तेव्हा उपमा आणि प्रतिमा हायस्कुलातल्या पोरींसारख्या कलाकला केकाटत असतात इथे-तिथे, ते सोयीस्करपणे विसरलास की. दिवा आणि भिंगं! ’हुडूत’.
(सॉरी सॉरी..हे फक्त खुन्नस म्हणून. ती प्रतिमा बरी आहे चावायला.)

माझ्या ’वेगळे’पणाचा मुद्दा आणलास त्यावरून मला हादग्याचं गाणं आठवलं लहानपणीचं.
’कृष्ण घालितो लोळण, यशोदा आली गं धावून, काय रे मागतोस बाळा तुला देते मी आणून..
आई मला चंद्र दे धरून, त्याचा चेंडू दे करून - अस्लं रे कस्लं मागणं तुझं जगाच्या वेगळं?’

लहानपणी हे गाता गाता मला यशोदेचा भारी राग यायचा.
एक तर बाळाचं मागणं ऐकायच्या आधीच ’मी देतेच आणून’ असं कबूल करायचं.
मग त्याची अचाट मागणी पुरी करायची आपल्यात पात्रता नाही (किंवा आरश्यात चंद्र दाखवायची कल्पकताही नाही), म्हणून त्याच्यावरच डाफरायचं, ’जगावेगळं’ मागतो म्हणून.
आता झालं ते झालं, पण एकदा समजलंय ना की आपलं पोरगं असं कायच्याकायच मागतं, तर परत परत त्याला तोच प्रश्न काय म्हणून विचारावा?
मग उद्या चांदण्यांच्या लाह्या आणि विंचवाची अंगठी मागणारच की तो. आणि मग परत त्याला ’जगाच्या वेगळं’ म्हणून बोल लावायचा.

जरा मोठी झाल्यावर मला यशोदेच्या त्या शेवटच्या प्रश्नातली अभिमानाची, कौतुकाची छटा जाणवली न्‌ मग कृष्णाचाच राग यायला लागला. म्हणजे आम्ही ज्या गोष्टींसाठी लोळण घातली असती (आई मला भूक लागली..मला जत्रेत पिपाणी हवी, मला पेंद्यानं मारलं..) त्या सगळ्या गोष्टी लांडी-लबाडी, चोरी-मारी-गोडीगुलाबीनं साधून घेऊन मोकळा होणार हा पठ्ठ्या..आणि आईपुढे लोळण घालताना मात्र ही असली जगाच्यावेगळी कारणं तय्यार ठेवणार. येणारच की मातोश्रींचा ऊर गर्वानं भरून!

तुझं काय मत?

--

G-H.

हं, आता कशी लायनीवर आलीस. आणि ते प्रतिमा वगैरे तुला कळेलशा भाषेत लिहावं म्हणून. :P

तुला भोंडल्याची गाणी-बिणी पाठ आहेत? मजा आहे. तुला गंमत वाटेल, पण मलाही आठवतात थोडी थोडी. तसं म्हणजे गाणी पाठ होण्याचं वय येता येताच ’मुलींत मुलगा लांबोडा, भाजून खातो कोंबडा’ म्हणत आमची भोंडल्याच्या फेरीतून हकालपट्टी झाली होती. कसला उचकलो होतो मी! अर्थात नंतर वर्ष-दोन वर्षांत पाटावर हत्ती काढून त्याच्याभोवती गोल गोल फिरत कसलीतरी बावळट गाणी म्हणणं हा महाबावळटपणा आहे हे मत मीही मोठ्यानं दोस्तांच्यात फेकू लागलो होतो. पण तरी "वेऽऽड्याची बायको झोपली होती पलंगावर, तिकडून आला वेडा त्याने निर्खूऽऽन पाहिले, मेली मेली म्हणून त्याने जाळून टाकले" याला बीट नाही.

जगावेगळ्या कृष्णाच्या गाण्यात मला यशोदेचा राग येतो, पण तू म्हणत्येस त्यापेक्षा वेगळ्या कारणासाठी. कृष्णाने लोळण घालताना काय मागितलं त्याची एकमेव साक्षीदार ही यशोदाबाई. त्याने मागितलीही असेल तुझ्यासारखी पिपाणी- कुणाला ठाऊक? पण ’कस्सा माझा लेक जगाच्या वेगळा’ हे जगाला दाखवायचा सोस असलेल्या यशोदेनं आपल्या पदरच्या चार अचकट मागण्या ’कृष्णाच्या’ म्हणून खपवल्या नसतीलच असं नाही. आणि वरून तो मोठा होताना त्याच्या मनावर ठसवत राहिली असेल त्याचं वेगळेपण. मग बापड्याला कसोशीनं प्रयत्न करावेच लागले असतील ’लई भारी’ होण्यासाठी. बिच्चारा!
तरी नशीब, त्याच्यात देवाच्या पॉवर्स होत्या सगळ्या. ’अवतार’ वगैरे नसता, तर अनेक चाइल्डहूड प्रॉडिजीज्‌ सारखी वाटच लागली असती मोठेपणी त्याची!

पण ’वेगळा’ चे विलग आणि अलग हे दोन अर्थ नव्यानं जाणवले.
’विलग’ हा ’बिलग’ चा भाऊ वाटतो पण अर्थ दोन टोकांचे.
पाडतेस कविता?

Herringbone Stitch (1)

2009-09-10T04:24:00.009+05:30

A-B.

नको काढू चित्र माझं.
काळ्या शाईत कुंचला बुडवून तू पहिला फराटा कागदावर ओढशील -
तिथेच माझ्यापासून वेगळा होशील.
*
नकोच करू कौतुक माझ्या शब्दांचं.
मी तर त्यांच्यापासून वेगळी झालीये कधीचीच.
तुझ्या ’वाहवा!’ सरशी त्यांचा दु:स्वासही करू लागेन कदाचित.
*

अस्वस्थ आहे. उत्तर दे.

--

C-D.

नकोच करू स्तुती माझ्या पावभाजीची.
एकदा माझी ’स्पेशालिटी’ झाली
की दर वेळी मलाच बनवावी लागेल ती.

- फक्त हेच तुला लिहून पाठवलं असतं उत्तर म्हणून, पण तुझ्या शेवटच्या चार शब्दांनी भानावर आलो.
तुझ्या कवितेला तुझी अनुदिनी मानणं कधीच सोडून दिलं होतं, तुझ्याच आग्रहावरून.
आजच्या या ओळींमधला अस्वस्थपणा तुझा स्वत:चा आहे? भीतीने तुला असं कवळून टाकावं आणि ते तू माझ्यापुढे कबूलही करावं...अजबच आहे.

’मानसीचा चित्रकार तो, तुझे निरंतर चित्र काढतो’ - किरणला त्या गाण्याचा अर्थ समजावून देताना आवडायला लागलं होतं तुला ते. हरखून मला म्हणाली होतीस, "असं आसपासच्या सगळ्यांच्या मनातलं माझं चित्र मला दिसलं तर कित्ती मज्जा येईल!" मग आपण वाद घातला होता, व्यक्तींच्या मनाच्या नितळपणाबद्दल. मला अजूनही वाटतं, हा नितळपणा सापेक्ष असतो. बघणार्‍याच्या संवेदना किती तीक्ष्ण आहेत त्यानुसार बदलतो तो. एखाद्या वाक्याचा पोत, एखादा कटाक्ष, एक हुंकार किंवा श्वासाची लय तुला ते चित्र लख्खपणे दाखवू शकते. पण तू या ’फसव्या पुराव्यां’ना धुडकावूनच लावलं होतंस. तुला शब्दांचं सघन माध्यमच हवं होतं. ’म्हणजे गैरसमजाला जागा नको’ - सावध सज्जनगिरीने तू म्हणाली होतीस.
मग आज अशी दूर का पळते आहेस शब्दचित्रांपासून?

’वेगळं न करता येण्याजोगं मिसळलेपण’ - ते तर तुला-मला दोघांनाही कधीच मान्य नव्हतं. त्या मुद्यावरच तर आपली गट्टी जमलेली. अचानक गट बदलू नकोस हां बयो!

चित्रकारानं एखाद्या वस्तूचं चित्र काढताना तिच्याबद्दल आपुलकी बाळगली, तर तिचे दोष त्याच्याही नकळत झाकले जाणार किंवा त्यांचं उदात्तीकरण होणार. घाटदार घड्याला गेलेला उभा तडाही ’किती सुंदर!’ वाटणार. व्हॅन गॉगच्या ’सेल्फ पोर्ट्रेट्स’ना नावाजायचं का? त्याच्या चित्रांतला तो गॉग खरा-खुरा माणूस वाटतो. त्यानं ते चित्र काढताना स्वत:ला स्वत:पासूनच अलिप्त केलं असणार - निदान तसा प्रयत्न केला असणार हे स्पष्ट दिसतं. किंवा हे केवळ दोष झाकण्याबद्दलही नसेल. फक्त ’दिसतं त्याच्याशी प्रामाणिक’ राहण्याच्या प्रयत्नाबद्दल असेल.
हे सगळं तुला कळलेलं नाही असं नाही - उलट नीटच कळलं आहे, आणि कदाचित तेच तुझ्या अस्वस्थतेचं मूळ आहे. मी फक्त तुझ्या सात ओळींतून ते शोधायचा प्रयत्न करतो आहे.

आता असं समज की चित्रकार झालाय तुझ्यापासून वेगळा. पण कितपत वेगळा? किमान दोन गोष्टींवर अवलंबून आहे ते. तुझ्याकडे बघायला तो कोणतं भिंग वापरतोय आणि कोणत्या प्रकाशात तुला बघतोय. स्वच्छ सपाट काच? अंतर्वक्र? बहिर्वक्र? परत त्यांच्या वेगवेगळ्या फोकल लेंथ्स. तू बुटुकबैंगण दिसशील, उंचकाडी दिसशील, किंवा एकदम तुझ्या चेहर्‍यावरचा मऊसूतपणा जाऊन पेशींचं खडबडीत पटल दिसेल त्याला. पणतीच्या स्निग्ध प्रकाशात मवाळ दिसतील तुझ्या शरीराचे उंचवटे, आणि भगभगीत हॅलोजन दिव्याच्या प्रकाशात ताशीव कठपुतळी दिसू शकशील तू.
त्याला तू कशी दिसतेस हे जाणून घेताना गंमत नाही वाटणार तुला? आणि त्यानं काढलेलं तुझं चित्र बघून त्याच्या भिंगाची आणि दिव्याची जात आणि प्रत ठरवण्याचा हक्कही तुझ्याकडेच! मला तर बुवा मजा आली असती माझं चित्र पाहायला. आं आं..ती जात आणि प्रत तुझ्या स्वत:च्या भिंग-प्रकाशाच्या सापेक्षच असणार हे मान्य! पण लेकी, निरपेक्ष परिमाण अस्तित्वातच नसतं हे मान्य आहे नं?

बाप रे! या कुण्या चित्रकाराची सगळी भिंगं सदासर्वदा तुझ्याच भिंगांसारखी असावीत आणि दोघांनी मिळून एकच दिवा वापरावा असलं अकटश्च विकट काही वाटतंय का तुला? आणि तुझ्यापासून ’वेगळ्या’ झालेल्या तुझ्या शब्दांना त्यानं वाखाणलं तर दु:स्वास करशील त्यांचा? हा वस्त्रगाळ मूर्खपणा आहे.
बरं, असं म्हणावं की ’माझं चित्र काढू नको, मी लिहिलेल्याची स्तुती करू नको’ असं म्हणणारी ही पोर खरंच ’वेगळी’ आहे इतरांपेक्षा, तर तेही नाही. या गोष्टींचा उल्लेख केलास यातच तुझ्या लेखी त्यांना महत्त्व आहे हेही आलंच.

तू एवढी गुंतागुंतीची का आहेस? सरळ दणादणा लिहावं स्पष्ट काय वाटतं ते. उगाच काहीतरी तुकड्यातुकड्यांत प्रतिमा आणि उपमा वापरून ’मला ते कळतंय का’ याची परीक्षा घेत राहायचं. मला काय कळलं ते मी तुला सांगितलं की खास ठेवणीतलं हसायचं. "मला आवडलं तू काढलेलं माझं चित्र ...पण ती मी नव्हेच!" म्हणायचं. रागच येतो मला तुझा.

पूर्वी एक गोष्ट बरी होती: मी काढलेलं तुझं चित्र पाहायची तुला उत्सुकता तरी असायची. आणि तुझ्या सेल्फ-पोर्ट्रेटशी ते ताडून त्यातले फरकही सांगायचीस तू लहर असेल तर.
आता तू तुझं चित्र काढायलाच मनाई करते आहेस? कसली भीती वाटतेय एवढी? "समोरच्याला तू जशी दिसलीस तशी तू नाहीच आहेस" हा निष्कर्ष आहे वेडे, गृहीतक नव्हे. चित्रं काढू देत राहिलीस, ती पूर्वीसारखी उत्सुकतेनं पाहातही राहिलीस - तर सापडेल एखादं त्या क्षणी मिळतंजुळतं. तो चित्रकाराचा विजय असला तरी तुझा पराभव नसेल.

पटतं तर बोल ... नायतर जा उडत.

रंगुनी रंगांत सार्‍या...

2009-06-18T15:41:00.006+05:30

तुझ्या कथा, तुझ्या कविता.
तू लिहितोस त्यातला शब्द-न्‌-शब्द, वाक्य-न्‌-वाक्य मला तुला अभिप्रेत असलेल्या अर्थासहच जाणवावं असा हट्टाग्रह का तुझा?
का समजावून देऊ पाहतोस प्रत्येक ओळ मला?
तुझं लिखाण वाचताना माझ्यापासचं अनुभूतींचं गठुळं मी का सारायचं बाजूला?
तू लिहिताना त्यात तुझं तुझेपण ओतलंस, मी वाचताना माझं मीपण ओतते.
त्या वाचनाचा पहिला अनुभव तरी माझा मला एकटीला घेऊ देत. उगाच प्रस्तावना देत बसू नकोस.
मला वाटलं तर घेईन तुला विचारून, का-कधी-कुठे सुचलं हे तुला.
काही काही शब्द मला ’कळणार’ नाहीत. अवघड वाटतील.
वाटू देत.
तू तरी कुठे ’कळला’ आहेस मला?
अरे ते सोड, मी तरी कुठे कळली आहे मला?
पण कळत नसलेली प्रत्येक गोष्ट आवडत नाही असं नाही काही.
उलट मला तर कळत नाहीत त्याच गोष्टी जास्त आवडतात कधी कधी!
म्हणजे झुंजता येतं रे त्यांच्याशी..मस्त कुस्ती खेळता येते..
अशी दाबायची एका वाक्याची मुंडी बगलेत..अस्सं लोळवायचं घोळवायचं त्याला तासभर डोक्यातल्या तांबडमातीत..दोघंही जॉकी बिल्डिंगीतल्या पैलवानांसारखे धूळमाखले होईतोवर. कधी कधी आपटी खावी लागते मलाच..पण जेव्हा त्या वाक्याला उताणं पाडायला जमतं तेव्हा काय लाख आनंद होतो!
मग मी विजयोन्मादात तुला सांगत येणार..हे बघ, हे चित्र दडलंय तुझ्या त्या वाक्यात!
आणि तू चक्क हिरमुसणार?
’मला हे असं नव्हतंच म्हणायचं’ म्हणणार?
अरे पावसाच्या पोरा, माझ्या गर्भात मी हौसेनं पेरून घेतलेल्या तुझ्या शुक्राणूचं जितंजागतं बाळ मी तुला कौतुकानं दाखवायला आणलंय आणि तू मात्र ’याच्याशी माझा संबंध नाही हां’ म्हणत त्याला झटकून टाकतो आहेस? मला माहिती आहे ते ’तुझं’ नाहीये..पण तुझ्यामुळे आहे हे सत्य नजरेआड करता नाही यायचं तुला. आणि समजा तिकडे काणाडोळाच केलास तू, तरी गोजिरवाणं ते बाळ, त्याचं आल्यागेल्यासारखं कौतुक तरी करशील!
तुझं म्हणणं तुझी कविता एकसंध शिल्पासारखी. ती तुझ्यासारखी जिला कळेल ती तुझी सिंडरेला.
पण मला माहितीये, कसे तुकडे तुकडे सांधून शिल्प बनवलंयस तू ते. मला एक्कच तुकडा हवाय त्यातला. म्हणजे तुझ्या त्या शंकराच्या पायाच्या अंगठ्याचं नख. किंवा त्या नटराजाचा मुकुटमणी. माझ्याकडे माझे स्वत:चे कित्ती कित्ती तुकडे आहेत..आणि माझ्या तुकड्यांना तुझ्यातला एकुलता तुकडा परिपूर्ती देणारेय.”घेऊ नको’ म्हणूच शकत नाहीस तू. एकदा तू तुझं शिल्प मला दाखवलंस की ते माझ्या डोळ्यांचं झालं. ग्रीकांची शिल्पं हुबेहूब नकलणार्‍या रोमनांचा वारसा मिरवते म्हटलं मी. तुझ्या नटराजाचा मणी भंगला तर भंगेल कधी. पण माझ्या परकर्‍या पोरीच्या कानात डूल म्हणून जाऊन बसलेला तो मणी काही तिथून हटायचा नाही.
___

आदित्यराणूबाई, आज तुम्ही आमच्याच कवितेवरचं निरूपण दाखवायला आणलंत आम्हांला. खरं सांगावं तर अभिमान वाटला तुमचा. पण तुम्हांला जे काय दिसलं होतं ते फक्त तुमचं होतं - आमचे शब्द फक्त निमित्तमात्र. म्हणजे उंच डोंगरावर अगदी ओसंडायला आलेली एक तळी असावी आणि एका ढगानं उगाच मुतल्यासारखी एक धार तिच्यात सोडली की धबाधबा पाणी वाहातं व्हावं असा तो प्रकार. आता बघा, हे असं कधी निसर्गात होत नसतं. पण असं व्हावं असं आम्हांला बुवा वाटतं. त्यामागे आम्ही आंबोलीला गेलो होतो तेव्हाची एक आठवण आहे दडलेली.
विचारलंत, कोणती आठवण होती ते विचारलंत?
अहो, तुमची ही उत्सुकता आमच्याशी प्रत्यक्ष बोलताना जशी दिसते.. तशी ती जरा आमच्या कविता वाचताना दिसूद्यात कधी, एवढंच म्हणतो झालं.
तुम्ही आत्ममग्न, तुम्ही स्वयंपूर्ण, तुमच्या संततीला बापाची गरज फक्त बीजरूपानं - हे का आम्ही ओळखत नाही? पण तुम्हांला बीज म्हणून जे दिसतं आहे, ती आणखी कुणाची संतती आहे...तिचं ”त्याला हवं तसं’ कौतुक व्हावं अशी त्याची अपेक्षा आहे हो. अवाजवी असेल ही अपेक्षा, पण अमानवी नक्कीच नव्हे. आणि तुमच्यासारखे शहाणे दिसणारे लोक अशी उत्सुकतेशिवायची पुनर्निर्मिती करू जातात तेव्हा वाईट वाटतं इतकंच. मी अमूर्त शैलीत काढलेल्या रेड्याच्या चित्राचं तुम्ही ’किती गोंडस उंदीर’ म्हणून कौतुक करून वर त्याच्याशेजारी आपला गणपती आणून बसवणार आणि आम्ही त्या अख्ख्या सजावटीत धन्यता मानावी असं म्हणणार? नाही, विनोदी आहे ही उपमा. आम्ही धन्यताही मानूच. पण तुमच्या विश्वामित्री प्रतिसृष्टीला कधी कधी वल्गनेचा वास येतो. आमची मूळ सृष्टीच काय पण तिच्या इतर सार्‍याच प्रतिकृती तुम्हांला क:पदार्थ वाटायला लागतील अशी भीती वाटते.”तुम्हांला आतून जाणवलेले सर्व सर्व तुमच्यासाठी सत्य’, हे बरोबर. पण अधूनमधून इतरांना जाणवलेले त्यांच्यासाठीचे सत्य न्याहाळत चला. तुमची जाणीव अधिक खोल होईल. स्वत:च्याच विचारांचं डबकं नका बनवू. सर्व जलौघांना सामावणारा समुद्र बनू देत त्यांना.
___
होय आहेच माझी अपेक्षा - मी लिहिलेल्या ओळींचा मला अभिप्रेत असलेला अर्थच तुला समजावा अशी. आणि हीच माझ्या मनातल्या सिंड्रेलासाठीची कसोटी आहे हेही बरोबरच ओळखलंस तू. लाकूड तासून तासून एकही खिळा न वापरता नौका बनवावी तितक्या काळजीपूर्वक शब्द तासून बसवतो मी माझ्या निर्मितीमध्ये. काय बिशाद आहे की कुठे फट राहील नि पाणी आत शिरेल! एक शब्द इकडचा तिकडे झाला की भाव बदलला वाक्याचा. आणि तू म्हणतेस तुला सांगूच नको मी, तो भाव काय होता? मनात थेंबा-थेंबानं झिरपलेले विचार - काही तर कित्येक वर्षांपासून झिरपत आलेले - ते गोळा होऊन बनलेली ती ताडी. तुला तिची चव ’झेपली’ आहे की नाही ते कळायला नको मला? माझ्या भाषेचं प्रयोजन म्हणजे माझ्या मेंदूत उमटलेला भाव तुझ्यापर्यंत पोहोचवणं. त्याच्याकडे ढुंकूनही न पाहता तू हपापल्यासारखं गटागटा सगळं वाचणार, त्यात चार-पाच शब्द पूर्णपणे चुकीचे वाचणार, दहाबारा शब्दांच्या जागा बदलणार, एखादी ओळ तुझ्या डोक्यातच नाही शिरणार - आणि मग त्या कच्च्या पायावर तू स्वत:च्या कल्पनेचे इमले उभे करत सुटणार. कुस्तीबिस्ती खेळलीस तरी तूच बांधलेल्या आखाड्यात. तुझ्या त्या प्रथमदर्शनी कल्पनेचा काहीच प्रभाव त्या कुस्तीत राहात नाही तुझ्यावर, असं छातीठोकपणे सांगत असशील तर मानतो.
आपला तो गाणारा मित्र एकदा म्हणाला नव्हता,’ गाण्यानंतर इतर सगळ्यांनी केलेलं कौतुक आवडत नाही असं नाही - पण ज्याला गाणं ’कळतं’ त्याची शाबासकी मिळाली की फार छान वाटतं.’ माझंही तसंच आहे काहीसं. मी शब्दांच्या माध्यमातून ’ये हृदयीचें ते हृदयीं’ घालू पाहातो आहे. ते मला हवं तसंच समोरच्याच्या हृदयात पोहोचलं तर जो आनंद होतो तो वर्णनातीत. त्यात माझ्या प्रकटीकरणाचा जसा सन्मान आहे तसाच त्या व्यक्तीच्या जाणतेपणाचाही. तू अशी जाणती वाटलीस म्हणून तुझ्याकडे आकृष्ट झालो. पण मग जाणवलं की एकमेकांना छेदून जाणार्‍या आपल्या अनुभवविश्वांच्या सामाईक तुकड्यातलं माझं लिहिणं तुला कळतं जसंच्या तसं. पण उरलेल्या त्या ”केवळ माझ्या’ विश्वाचं काय? ते तर तू पाहिलंही नाहीयेस. तुला ते मी न सांगता कळावं अशी अपेक्षा कशी ठेवावी मी? नाहीच कळायचं तुला मी सांगितल्याशिवाय ते. तुला पहिल्यांदा नहाण आलं तेव्हा तुला काय वाटलं होतं ते कुठे कळलं होतं मला तू सांगितल्याशिवाय?
हौसेनं गर्भात पेरून घ्यायला निर्मितीचं बीज म्हणजे हौसेनं नाक टोचून ल्यायचा खडा नव्हे. आयुष्यभराचं आईपण पेलण्याची तयारी आहे की नाही याचा विचार कर आणि मग बोल...नाहीतर मूल जन्माला घालून मोकळी होशील आणि त्याला काय म्हणायचं आहे ते कधीच लक्षात घेणार नाहीस.
___
त्याचं काही ऐकू नको आदीमाऊ तू. एकदा त्याच्या काळजाजवळच्या मतांच्या विरोधात काही बोललीस की बालेकिल्ले उभे करत बसतो शब्दांचे. तोच म्हणतो तशा विटा अशा तासून बसवत जातो की वार्‍याला आत शिरता येऊ नये. हे स्वत:ला विज्ञाननिष्ठ म्हणवणारे लोक असेच! अरे साहित्यनिर्मिती करता आहात...प्रयोगांची निरीक्षणं नाही नोंदवत आहात काही. ”आपले शब्द वस्तु्निष्ठ पद्धतीने स्वीकारले जावेत, व्यक्तिनिष्ठ पद्धतीने नव्हे’ याची काळजी शोधनिबंध लिहिताना करावी(च). शोधनिबंध लिहिताना(च) करावी असं नाही. कायदे, नोटिसा, बातम्या - अनेक प्रकारचं लिखाण आहे जिथे अशी एकेका शब्दाला मोजा-मापायची गरज असते, अन्यथा अनर्थ उद्भवतो. पण महाशय ’साहित्यनिर्मिती’ करताहेत. भावनांच्या प्रकटीकरणाचा खेळ मांडताहेत. (आता चिडेल बघ या शब्दप्रयोगावर. त्याच्या लेखी लिहिणं हे केवढं सीरियस काम! जणूं खेळ मांडणं फार भुक्कड असतं. अरे लिहिताना याची काय तंद्री लागत असेल एवढी माझ्या चिऊची तंद्री लागते रोज घराबाहेरच्या बांधकामाच्या ढिगात दगडगोटे शोधून मांडऽऽऽऽऽऽत बसताना.) तर यानं एक गोष्ट लिहिली आणि ती वाचून तुला प्रतिक्रियेदाखल काही स्फुरलं तर यानं त्याला त्याच्या अपेक्षेनुसार प्रतिक्रिया मिळाली नाही म्हणून का धुसफुसावं? त्याच्याच शब्दांना तू नवा अर्थ दिलाहेस हे स्वीकारण्याइतकं त्यानं तरी मोकळं का न व्हावं?
____
सम्राट, आपल्यासमोर वाद चालला असेल तर कुण्या एकाची बाजू घेऊ नये. विशेषत: आपलाच पुरेसा विचार झाला नसेल त्या विषयावर तर. आणि आजचे प्रतिद्वंद्वी तुल्यबळ आहेत. एकमेकांशी युद्ध खेळतानाच एकमेकांना स्वत:चे डावपेच शिकवताहेत. बघ वाद संपे-संपेतो दोघंही अजून जास्त कळायला लागतील एकमेकांना. तटबंदी मजबूत असेल आपापली पण गवाक्षं नक्की उघडतील. आम्हीही थोडे विचलित झालो होतो सुरुवातीला, पोरीचा हेका बघून. पण आता वाटतं ’वादे वादे जायते तत्त्वबोध:’ मध्ये खरंच काही तथ्य असावं. आता कुणी तिच्यासमोर व्यक्त होत असेल तर ती थोडं अजून बारकाईने ऐकेल - ’आपण ऐकतो आहोत तेच त्याला म्हणायचं आहे का’ या विचाराला ’काय फरक पडतो?’ नं धुडकावून लावणार नाही कदाचित. आणि तो कदाचित ’आपली निर्मिती थोडी तटस्थपणे पाहायची असते’ या विचाराला थोडी जागा देईल मनात.
भावनांना शब्दरूप देणं म्हणजे कॅलिडोस्कोपमध्ये काचांचे तुकडे मांडणं. येणारा प्रत्येकजण स्वत:ला हवं तसं त्यांना फिरवणार, दर वेळी एक वेगळीच आकृती त्याला दिसणार - हे त्याला जाणवायला लागेल. ’आपली कला नितळ व्हावी’ असं कोणत्या कलाकाराला वाटत नाही? नवनिर्मिती हातून घडताना ती ज्या भावभावनांसकट निपजली, त्याच जर तिचा आस्वाद घेणार्‍या व्यक्तीच्या मनात उमटल्या तर तो निर्मात्याच्या अट्टाहासाचं सार्थक झाल्याचा क्षण हे का आम्हांला ठाऊक नाही? पण समजा तसं झालं नाही तरीही ती निर्मिती उणी ठरत नाही, उलट निर्मात्यानंही न कल्पिलेले भाव ती पाझरवू शकते - ती निर्मात्याहून स्वतंत्र होते - कदाचित त्याच्याहून मोठी! तो धास्तावल्यासारखा वाटतो तो याच कल्पनेनं की काय? पण मी सांगू, त्याच्या लिखाणाला आपले चेहरे चिकटवणार्‍या लोकांची धास्ती घेऊ नये त्यानं. आपले विचार त्याला करू देऊन, त्याच्या विचारांबाहेर जगच नाही असं त्याला वाटायला लावणार्‍या लोकांची धास्ती घ्यावी!!!
______
“It comes about that if anyone spends almost the whole day in reading, and by way of relaxation devotes the intervals to some thoughtless pastime, he gradually loses the capacity for thinking, just as the man who always rides forgets how to walk. This is the case with many learned persons; they have read themselves stupid.” : Schopenhauer

ख्वाब था या खयाल था,...क्या था?

2009-05-24T19:56:00.004+05:30

आज फारा दिवसांनी येणं केलंत कवी.
बरोबर आहे, मीच तुमची आठवण..म्हणजे अगदी खरीखुरी, कचकचीत आठवण आज काढली.
त्याचं काय आहे कवी, तुमची बहुतांश कविता कॉलेजातल्या एखाद्या माजोर्ड्या दोस्तासारखी 'लागते'. एकदा लागली की पिच्छा सोडत नाही मग. माझं डोकं एकाच वेळेला थरारतं, उठतं, पिकतं, स्तब्ध होतं वगैरे वगैरे. (५१२ मेगाबाइट्स वर विन्डोज व्हिस्टा चालवल्यासारखी गत.) आणि सध्या तरी एवढी रॅम तुमच्या कवितेपाठी घालवायची अगदीच गरज नाहीये मला!

पण हा कडकडीत उपासदेखील सहन होण्यातला नव्हता. त्यामुळे आजोळी गडग्यातून जाता जाता वाटेत जसं एखाद्या झाडावरून मस्त टप्पोरं भिरंड नाहीतर बिंबल तोडायचो आणि मग वाटभर तोंडात घोळवत, मिटक्या आणि शिरशिरी भोगत चालत रहायचो - तसाच आज तुमच्या कवितेचा एकच चरण भोगते आहे. 'सखीच्या मुलीला कसे काय द्यावे....'

तुम्हांला ठाऊकाय कवी? तुमची कविता म्हणजे निमित्त. बडबड करायची असते मलाच. उगाच कुठेतरी काहीतरी घडतं, कसलंसं पहाटस्वप्न पडतं. वेटोळं घातलेल्या नागयुगुलासारखा तुमचा एखादा शब्द, एखादी ओळ त्या घटनेसोबत रमलेली. बाकीची कविता काय आहे, संदर्भ काय असावा, कश्शाकश्शाचा विचार न करता मी बिनदिक्कतपणे ती ओळ भोज्जा म्हणून पकडून माझं पुराण सुरू करते.

सखीची मुलगी आज पहाटे आली. सगळं घर अवतारात. मी पण त्याच्याशी स्पर्धा करत असल्यासारखी अस्ताव्यस्त. ती आली तीच ताज्या दुधाच्या पत्ती चहासारखी घमघमत. हातानी पसारा आवरत वटवट सुरू.

"चल चल चल ..तय्यार हो पटकन्‌..लॅबर्नम फुललाय! काल पळायला गेले होते तर त्याच्यापाशी मला मोराचं पीस मिळालं एक..आद्या फाद्या लगेच ’माला पायजे’ म्हणत रडत बसला..म्हणलं देत नाय जा..मग म्हणे मावशीला सांगणार..म्हणलं तुझ्झ्याआध्धी उठून मीच सांगणार..पण ते र्‍हाऊंदेत..तू चल आधी बाहेर..चऽऽल ना गंऽऽऽऽऽऽऽ"

किती तपं लोटली? असेच शब्द.

"
चल ना गं आज माझ्यासोबत!

...

ए, माहितीये मला, तुझ्या खांद्यावर खूप मोठ्ठी स्वप्नं आहेत. पण तुला खरं सांगू, ओझं होतंय त्यांचं तुला.
बघ, फुगलं नाक लगेच - 'तू कोण मला सांगणारा?' म्हणत.
अगं मी काही कायमची खाली ठेवायला सांगत नाहीय ती. आजच्यापुरती..थोडाच वेळ फक्त!
येतेस माझ्याबरोबर थोडा वेळ?
अगदी आहेस अश्शीच चल -
आज माझी स्वप्नं आहेत बरोबर.
हां हां, असे डोळे विस्फारायची गरज नाही. आम्हांलाही पडतात म्हटलं स्वप्नं.
..
सांगू माझी स्वप्नं?
छोटीशीच आहेत गं.

जाऊ असंच स्कूटीवर बसून.
त्या चौकात थांबू सिग्नलला.
तिथला गजरे विकणारा छोटू पुढे येईल दोघांना बघून.
तू कसनुशी तोंड फिरवशील..
तुला काहीतरी करायचंय ना या मुलांचं शोषण टाळायला..त्यांना त्यांचं बालपण परत मिळवून द्यायला..
विचार, अधिकाराच्या जागेसाठी अभ्यास आणि एका संस्थेत काम करतेच आहेस तू..
पण आत्ता, समोरच्या त्या छोटूकडे आणि त्या गजर्‍यांकडेही बघवत नाही तुला.
एक तर फुलं अशी वेलीवरून तोडलेली तुला आवडत नाहीत..गजरे तू माळत नाहीस.
आणि तू-मी एकत्र असताना असे गजरा घेण्यातले सामाजिक संदर्भ आणि अर्थ!
तू तर स्कूटीवरसुद्धा तुझा माझा ’तसा’ संबंध नाही हे दाखवायला सीटच्या जितक्या मागल्या भागात बसता येईल तितकी बसलेली.
(कचकन्‌ ब्रेक दाबून तू मला आदळू नयेस म्हणून मी स्पीडब्रेकरच्या पंधरा फूट आधीपासनंच स्पीड कमी करत येतो हे तुझ्या लक्षात आलंय?)
पण आज आपण थांबूचयात गाडी थोडी बाजूला घेऊन.
घाईत पुढे जाणार्‍यांना जाऊ देत पुढे.
मला ना, सकाळी सकाळी त्याच्याकडचे ते सगळेच्या सगळे गजरे विकत घ्यायचेत.
त्या मोगर्‍याच्या गजर्‍याहून जास्त टवटवीत त्याचं हसणं मला एकच क्षण पहायचंय.

मग शाळेत जाऊयात आपल्या?
किती वर्षांत भेटली नसशील सगळ्यांना..
आठवण काढतात गं तुझी कौतुकानं.
एकदा कसल्याशा चुकीची ’आता आपल्याला खूप मोठ्ठी शिक्षा मिळणार’ म्हणून धास्तावलेल्या तुला, किती हळुवारपणे चूक समजावून दिली होती आपल्या सासणेबाईंनी.
रोवलं गेलं असेल का गं तुझ्या आत्ताच्या समजूतदारपणाचं बी तिथे कुठे?
बाई आता मुख्याध्यापिका झाल्यात.
त्यांना दोन गजरे देऊयात. एक त्या आधी सरस्वतीच्या मूर्तीला घालतील बघ!
भेटू मग स्टाफरूममध्ये जाऊन बाकी सगळ्यांना.
’स्वकर्तृत्वावर मोठ्ठी होईन, मगच शाळेत भेटायला जाईन’ असं वेडगळ काही डोक्यात नाही धरलंयस ना?
अगं कितीही मोठी झालीस तरी त्यांच्यासाठी लहानच!
आता जाऊ तेव्हा बघ, नुसता नमस्कार करशील तेव्हा भरून येईल सगळ्यांना...
मोठ्ठी होशील तेव्हा जाशीलच गं सगळ्यांना ’त्यांच्या रोपट्याचा वृक्ष कसा झालाय’ इ. इ. दाखवायला
पण सध्या त्यांना ’ओळख ठेवल्येयस’ याचंच कौतुक असणारेय.
मला ते कौतुक बघायचंय.

बाई आपल्याला कदाचित सातवीच्या वर्गात घेऊन जातील..’माझे विद्यार्थी’ म्हणून कौतुकानं सांगायला..तुझ्या एकेका यशाबद्दल सांगतील तेव्हा विस्फारत जाणारे पोरापोरींचे डोळे..
मग एखादी धिटुकली तुला विचारेल, ’ताई..अभ्यास कसा करायचा?’
मग तू नेहमीसारखी आजीबाई मोडमधून सांगायला लागशील पुलंच्या ’अभ्यास: एक आनंद’ मधले विचार, मध्येच त्या पोरीशी ’कनेक्ट’ व्हायला कार्टून नेटवर्क आणि आयपीएल आणि नव्या (नुसतीच नावं ऐकलेल्या) सिनेमांबद्दल एखादं वाक्य टाकशील.
तू जे बोलत असशील ते तुला खरोखरच खरं वाटत असेल.
मला तशी आदर्श कळकळ पाहायचीय तुझ्या चेहर्‍यावरली.

फार वेळ नाही जायचा या सगळ्यात.
मग परत येताना..एकच स्वप्न उरतं माझं..
शाळेच्या पायर्‍या उतरताना मी सायमन-गार्फंकलचं ’लाइक अ ब्रिज ओव्हर ट्रबल्ड वॉटर्स..’ गुणगुणत असेन..
तू म्हणशील - ’आता जाताना मी चालवते स्कूटी..तू हे गाणं पूर्ण गाशील?’
शेवटच्या कडव्यापर्यंत पोचेतो घर येईल..
Sail on, silvergirl ..sail on by..

बस. एवढंच.
चल, येतेस?

"

सखीच्या मुलीला कसे काय द्यावे?

सखीच्या मुलीला इतर काहीही द्यावे..

पण अधेड स्वप्नांच्या आठवणी कधीही देऊ नयेत.

क़तरा क़तरा जगणे मरणे.

2009-05-22T07:39:00.006+05:30

मला एकदा, एकदाच तुला भेटायचंय.

एकदा तरी भेटायचंय.

ही वखवख कुठून येते आहे याची मला पर्वा नाही, आणि उत्सुकताही नाही--सध्या.
उतरली वखवख की प्रश्न सुरू होतील, तेही तिच्याइतके जीवघेणे नसतील.
काही तातडीनं करायच्या कामांसाठी थांबून राहण्याइतके समंजस असतील ते प्रश्न.

त्यांचा आत्ता या "उत्कट भारावलेल्या इ. इ." थडथडमार्‍या स्थितीत विचार करण्याचं काय कारण?
आणि त्यांचा विचार येत असेल तर स्थिती थडथडमारी खरंच आहे का?

पण आहे.
विचार डोक्यात आल्यापासून ते इथे उतरवेपर्यंत मधल्या वेळात एक सफरचंद जसं खस्सकन ओढून हातात घेतलं तितक्या क्रूरपणे मी फळांना कधीही वागवत नाही.
डंख नाही मारला त्याला नेहमीसारखा इमणुला चिमणुला गोड्डगोड्डुला..राक्षसी लचका तोडला, अर्धं घशात घातलं एकदम.
आणि मग लिहिता येण्यासारखं सामान समोर आलं तेव्हा ते अर्धं सफरचंद तसंच बाजूलाही ठेवलं ..हे नेहमीचं नाही. खाणं अर्ध्यात सोडायचं नसतं मी.

आणि लिहिताना हातांच्या गतीत एक पाय तडातडा उडतो आहे हेही असंच आवेगाचं लक्षण.
डोक्यातला हा आरसा कधी फुटेल? स्वत:चं निरीक्षण करण्याची ही वेळ नाही, लाटेत बुडायची आहे हे न कळण्याइतपत बेअक्कल असू नये आरश्यांनी.

तुला एकदा भेटायचंय.
का ते माहीत नाही, भेटल्यावर कळेल.

जीवघेणं लिहिणारे अनेकजण वाचले मी, पण त्यातले काही केव्हाच उलथलेत आणि सध्याचे काही बरेच प्रसिद्ध म्हणून त्यांच्यामागे जाण्याचा अजिबात सोस नाही हे कुणीही न विचारता समर्थन माझं मलाच.

’तू कोण,कुठली’ चे काही तुकडे मला माहिती झालेत पण ते दुय्यम आहेत.
अशी कोसळत समोर आलीस तेव्हा आत उठलेली ही डोकं भांगलणारी तिडीक महत्त्वाची आहे.

किंवा जळजळ, मळमळ आणि बुळबुळीच्या मार्गानं जाणारं ते अन्न.
तू लिखाणात कधीही शिव्या दिलेल्या नाहीस तरी साला देवचोद विचार डोसकं फिरवतोच : तुझ्या लिखाणाचं तामसी अन्न खाऊन मला तांबारल्या डोळ्यांनी जगाच्या छाताडावर नंगानाच करावा असं का वाटलं?

कडकलक्ष्मीच्या तेल पाजलेल्या दोरखंडासारखं तुझं लिखाण मीच माझ्या हातानं मारतेय स्वत:च्या पहिल्यांदाच उघड्यावाघड्या केलेल्या पाठीवर.
हाड हाड..तो डमरू माझ्याच आत कुठेतरी वाजणारा कडाकडा..तू फक्त निमित्त.

पण नाही. निमित्त ’फक्त’ नसतं. च्यामायला आत्ताही सुपीक जमीन आणि बीज असल्या पकाऊ उपमा आठवाव्यात? Fuck-त.

तुला एकदा भेटायचंय.

रानमांजरानं पंजा मारून मारून सुंदर केलेला माझा चेहरा तुला दिसेल की नाही कोण जाणे.
पण तू एका क्षणाला माझा ड्रॅगन बनवलास एकापाठोपाठच्या सात टकीला शॉट्सविना..
त्या वेळी जळलेल्या त्या नरड्यातून आता एक शब्दतरी बाहेर पडेल का खराखुरा हेही सांगणं कठीण.
पण भेटशील तेव्हा रूमीच्या त्या रॉंगडूइंग आणि राइटडूइंगच्या शेतापार.
म्हणजे मग मला तुझी स्वत:च्या हातानं स्वत:चा गळा आवळणारी तडफड बघत बघत तडफडून मरता येईल.

***
.
.
.
ओळखदेख नसलेल्या..
नव्हे : ओळख असलेल्या, देख नसलेल्या दोन व्यक्तींनी
फालतू कॉफी शॉपमध्ये भेटून केलेल्या अत्यंत फालतू बडबडीनंतर
बोटं तांबारेपर्यंत कवळून तडाक्यात सोडून दिलेला हात.
त्या फालतू आपलेपणापेक्षा
त्या निर्‍या अधाशी क्षणासाठीच तुला भेटायचं होतं.

उपसंहार:

इन्टेन्सिटी कुणाच्या आयुष्याला पुरलीये? झेपते तितकी प्यावी.
पुढच्या इन्टेन्स तिडिकीच्या वेळी मी या खवचट मध्यमवर्गीय आरश्याचा खून करणार आहे.

ऍलिस

2009-05-12T22:39:00.003+05:30

ए थरथरगुंडी -

अशी काय शहारतेस मधूनच - हुडहुडी भरल्यासारखी?
तरी बरं - उबूगुबू गादीवर, मऊमऊ पंच्यात
छान गुरफटून झोपली आहेस!
आणि बाहेरचा ऊनऊन प्रकाश आहे अजून खोलीभर.
आणखीन्‌ आसपासच्या चेहर्‍यांवरून वाफाळणारी माया.

तुझ्या पाळण्याशेजारी
अजून बाहुलीच दिसणारी
चिमणखुरी तुझी आई.
कालपरवापर्यंत बागेत झुले झुलणारा
आणि हिरवळीवर कोलांट्या मारणारा
पोरगेला - नव्हे पोरच - बाबा तुझा.
आणि अनोळखी भाषेच्या तटाआडून
खाणाखुणा करून करून तुझ्या नवलाईचं गूज
आम्हांला सांगू पाहणारी तुझी गोलसर आजी.

रडतेस काय तोंड फाकून?
भातुकलीतल्या बोळक्यासारखी दिसतेस!
एवढुश्श्या गळ्यातून केवढा तो आवाज -
त्यात लगालगा हलणारी इटकीबिटकी जीभ..
घसा सुकून जाईल हां अशानं.
मग बसशील रडत.
पण कशी?

तुझा बाबा कासावीस.
बाकीचे सगळे त्याला हसतात.
तुझी आईसुद्धा!
’मूलच आहे ते, रडणारच.’
तो फुरंगटलेला.
’बाळांना बोलता येत नाही आपल्यासारखं.
रडून काहीतरी सांगायला बघत असतात ती.’
तो पुटपुटतो मग, बचावाच्या सुरात.
सगळे चूप.
नशिबानं तूही रडायची थांबतेस.

’तू घेणार तिला?’ बाहुली विचारते.
’कोण? मी?’
त-त-प-प.
मी दोनदा हात खसखसून धुतले.
दोनदा गरम हवेचा फवारा.
नखं कापल्येत? हु्श्श!
बांगड्या - नाहीत. बोचरं घड्याळ - नाही.
(मला बाळांना खेळवायची हौस होती
आणि मला त्यांची - किंवा त्यांच्यासाठी - जरासुद्धा भीती वाटत नसे
तो काळ कधी निघून गेला?)

अशी काय गं तू?
आईच्या हातातून खुश्शाल तिर्‍हाइताकडे आलीस ती?
मी फुशारते आणि घाबरते सुद्धा.
तू खरंच आता माझ्या हातांत!
तुझं बचकभर डोकं माझ्या तळहातात गुडूप.
मी आपसूक तुला आंदोळते आहे.
’आमी चिनी गो चिनी तोमारे..’ च्या तालात.
तू चिनीमिच्च डोळ्याची एक फट किलकिली करत कुठेतरीच पाहतेस.
’तिला तशीच सवय आहे..डोळा मारायची!’ आई पोक्तपणे खिदळते.
मग तू जांभई देतेस.
फटाफट तीनदा शिंकतेस.
भुवया ताणताणून टिल्ल्या आठ्या पाडतेस.
आ..णि..
ओठाच्या एका बाजूनं..
(र्‍हेट बटलरसारखं!)
चक्क चक्क हसतेस!!!
जन्माला आल्यानंतर
बरोब्बर चोवीस तासांनी,
पहिल्यांदा!

पुढची पंचेचाळीस मिनिटं तु्झा सहा पौंडी जीव झुलवताना
’डायपर जीनी - विमा- औषधं -लशी - मोठी जागा’
यांतल्या कशाकशाकडे माझं लक्ष जात नाही.
”एकट्या तुझ्या बाबाच्या तुटपुंज्या पगारात तुमचं तिघांचं कसं भागणार?’
असले फालतू भोचक प्रश्न मला पडत नाहीत.

आता मला लहान बाळांची भीती वाटेनाशी झाली आहे - परत.

***

चि. ऍलिस ली साठी,
जी दहा मे इ.स. दोन हजार नऊ रोजी संध्याकाळी सहा वाजता या जगात आली,
आणि जी एकदा ’रुणुझुणुं रुणुझुणुं रे भ्रमरा’ हे गाणं ऐकत झोपी गेली होती.

पत्रावळ: ३

2009-03-11T21:11:00.004+05:30

तुझ्या शहरात चिक्कार माणसं. गडबड, बडबड, धावपळ. त्या गर्दीत ’आपण कित्ती छोटे’ हे दाखवायला डग्लस ऍडम्सची गरज नाही, किंवा ’ऍकला चोलो रे’ सांगायला रवीन्द्रनाथांचीही.

रात्री वर बघितलं तर इकडून तिकडे दिवे मिचकावीत जाणारी विमानं कित्तीतरी. इथे तिसरीच्या भूगोलात ’रात्री आभाळात एका जागी राहून लुकलुकणार्‍या चांदण्यांना तारे म्हणतात’ असं शिकवावं लागतं का गं?

मला आवडली इथली खारटतुरट हवा खूप. आणि ऐन गर्दीत झुकझुकगाडीत चेंगरून उभं राहणं, लळतलोंबत. तीन मिनिटं..चार मिनिटं..मी श्वास घ्यायच्या हवेचं रेशनिंग करत उभी.
मग गाडी झूंऽऽझप्पकन सुसाटते अचानक, आणि एक गार गार हवेची झुळूक माझ्या कानशिलावर. स्वर्गसुख.

मी ना, डिझाइनिंगवाल्या मुलांच्या प्रकल्पांचं प्रदर्शन पाहायला गेले होते. मीनू नावाच्या एका मुलीने हिजड्यांवरती एक फोटोंसकटचं पुस्तक तयार केलं होतं. त्याला ती ’फोटो एस्से ऑन हिजरा कम्यूनिटी’ म्हणत होती. मला बरंच कायकाय कळलं हिजडा समाजाबद्दल तिच्याशी बोलता बोलता. तसं खूप काय काय ऐकून-वाचून होते गं आधीपण..पण ते कल्पनाविस्तारात्मक. इथे प्रत्यक्ष त्यांच्या समाजात ऊठबस केलेलं कुणीतरी सांगत होतं आपले अनुभव. ती लक्ष्मी पण आली होती तिचं काम बघायला. सहा फूट उंच, पुरुषी चेहरा, रुंद खांदे आणि एकदम उंच टाचांचे सॅंडल्स पायात. गुलाबी तंग ड्रेस पण होता अगं. लोक चोरून, कुणी आ वासून बघत होते तिच्याकडे. (हिजड्यांना ’तो’ नाही, ’ती’ म्हणायचं - ते स्वत:ला स्त्रीच मानतात - हे मला मीनूच म्हणाली. आणि कुणीही नपुंसक व्यक्ती ’हिजडा’ म्हणवून घेऊ शकत नाही स्वत:ला - त्यासाठी त्यांच्या समाजात विधिवत स्वीकार व्हावा लागतो हे पण. आणि त्यांना खूप छळलं जातं..तरी आधारपण असतो एकमेकांचा, हे पण.)
ताई, ते सगळं पाहून-ऐकून काय नक्की वाटलं ते कळत नाही. काही काही मतं पटली पण नाहीत तिची. आणि थोडंसं ’उगाच प्रदर्शन’ असं होतंय का काय, हे वाटलं लक्ष्मीला पाहून.
(अगं, त्या मीनूचे कपडे पण काही साधेसुधे नव्हते. तिला पाहिलं असतं ना आपल्या शेजारच्या काकूंनी, तर ’नटवी मेली!’ असं पुटपुटल्या असत्या. लांब कट घेतलेला स्कर्ट, शोभत नाही इतके दाट काजळाचे फराटे डोळ्यात..तू कधीकधी "वॉना बी" म्हणतेस ना काहीजणांना बघून, तसं. पुलंच्या त्या ’सोशल वर्कची घाई असलेल्या ठम्माबाई’ होत्या ना, तसलं हे प्रकरण आहे की काय असं वाटलं पहिल्या नजरेत. पण प्रत्यक्ष तिच्याशी बोलल्यावर मात्र स्वत:ची लाज वाटली जरा. किती विचार केला होता तिनं या सगळ्यावर, तिची स्वत:ची भावनिक गुंतवणूक पण होती त्यात..आणि गट्स होते गं..धडाडीची मुलगी!)
आपल्यात बोलत नाहीत ना गं अशा विषयांवर चारचौघांत सरळ स्पष्ट. बोललंच तर थट्टेनं किंवा किळस येते असं किंवा उगाच फुक्कट सहानुभूती दाखवल्यासारखं. म्हणजे समोर आली एखादी व्यक्ती की तिचं हिजडेपण हीच तिची एकमेव ओळख असल्यासारखं. माणूसपण कुठे नसल्याचसारखं.

मी काल लोकलनं उशीरा परत येत होते. डब्यात फारशी गर्दी नव्हती. एक हिजडा आली डब्यामध्ये. टाळ्या वाजवत पैसे मागायला लागली. ताई, मला हळूहळू जाणवायला लागलंय की मला जर कुठली भावना कुणाच्याही चेहर्‍यावर बघवत नसेल तर ती म्हणजे लाचारी. तुला आठवतंय लहानपणी टीव्हीवर कसलीतरी जाहिरात लागायची, त्यात आत्माराम भेंडे एक दीनवाणे म्हातारे आजोबा बनलेले असायचे. त्यांचा तो चेहरा किंवा श्रीराम लागूंचा आपण ऐकलेला ’घर देता का घर’संवाद..मला ढवळून येतं पोटात त्यानं.
ही पिवळी साडी नेसलेली, काहीही न बोलता किती काही मागणारी व्यक्ती बघून तसंच झालं मला. पैसे नव्हतेच द्यायचे मला..बाबांचं तत्व..(मला त्याच्यावर सुद्धा नीट खोलात विचार करायचाय बरं का..) पण मला आतून
कसंसंच झालं..आणि मी अगतिकतेने हसून बघितलं तिच्याकडे. मला माहिती नाही माझ्या डोक्यात काय चाललंय ते तिला कळलं की नाही - पण तिने ना ताई, हलकेच थोपटलं माझ्या डोक्यावर..आणि निघून गेली!!!
मुक्या मारावर मोहरीचं पोटीस लावायची आज्जी, तेव्हा वाटायचं तसं गरम गरम वाटलं आतून.

काल 300 नावाचा पिक्चर पाहिला. आपले वेडात दौडलेले सात मराठे वीर, ब्रिटिशांचं लाइट ब्रिगेड, तसे स्पार्टाचे हे तीनशे वीर निधड्या छातीचे. तायू, मेलेल्या माणसांच्या मुडद्यांचे कोट करून लढली माणसं. त्यांच्याकडे बघत, स्वत:ची चीड उसळवत, त्यांचाच स्वत:च्या रक्षणासाठी वापर करत..थंड डोक्यानं लढली. तुझ्या शहरात कारण नसताना पडलेल्या मुडद्यांचं काय होतं गं ताई?

ताई तुझ्या शहरात..माणसांना किंमत येऊ दे.

पत्रावळ: २

2009-02-25T09:06:00.005+05:30

( "आपण का नाही असं सजवून धजवून जेवण मांडत रोज?" या प्रश्नावर "बाळा, वेळ असता तर चिंचेच्या पानाच्या पत्रावळी केल्या असत्या" हे उत्तर वाचलं. वाटलं, वेळ असता तर..मुभा असती तर..जाणीव असती तर..वाचायला कुणी असतं तर..किती जणींनी किती पत्रांतून मन मांडलं असतं आपलं. त्या न लिहिल्या गेलेल्या पत्रांच्या या पत्रावळी.)

सहेला रे,

आज मुद्दाम तुला लिहितीये ते चानीबद्दल सांगण्यासाठी. रंजनानं रंगवलेली खानोलकरांची चानी नाही. प्रणूदादाला कुणीतरी दिलेलं ते खारीचं पिल्लू होतं ना, त्याला ’चानी’ म्हणून हाक मारायचा तो..तसली एक मिळालीय मला चानी.

आम्ही भेटल्याच्या दुसर्‍या दिवशी तिनं मला सांगितलं : 'माझ्या चिपमंकसारख्या क्यूट चेहर्‍यामुळे लोकांना वाटतं मी निरागस आहे. तसं काही नाहीये हां अज्जिबात.'
झकास!
मी मनातल्या मनात स्वत:लाच टाळी दिली. 'राजा माणूस' असायला हरकत नाहीये या मुलीला.
अंदाज चुकला नाही.

तर चिपमंकपेक्षा खार जवळची आपल्याला, आणि 'चिप्पू' आणि 'मंकू' नावं आधीच इतर लोकांना बहाल करून झाल्यामुळे चानीचं माझ्या डोक्यातलं नाव चानी.

शब्दांवर तिचं भारी प्रेम. मराठीतल्या 'च़' आणि 'ज़' या वर्णाक्षरांची तिला फार गंमत वाटते. (लेखी मराठीत 'चहा' तला आणि 'चल'मधला च वेगळा नाही दाखवता येत - म्हणून ऊर्दूतल्यासारखा नुक्ता दिलाय. कसा हनुवटीवरल्या तिळासारखा साजरा दिसतोय किनै?) गेला आठवडाभर तिच्या डोक्यात मराठी शिकायचं खूळ बसलंय. आणि ’च़'कार शब्द शोधून तिला वाक्यं बनवून देता देता माझी चिक्कार करमणूक होते आहे. चानी पहिलं वाक्य शिकली ते : "चु़ळबूळ करू नको!" आणि मग "मी वाचू़न वाचू़न च़कणी झालेय', ’च़ट्च़ट पाय उच़ल’, 'भजी चु़रचु़रीत आणि च़मच़मीत आहेत' 'पोट सुटलंय एवढं तरी च़रतोय बघ मेला कसा' 'आच़रट कार्टी!' अशी चढती भाजणी सुरू आहे. पोरीला कुणी मराठी नवरा मिळाला तर हाल आहेत बिचार्‍याचे.

त्या ’फन फेअर’ मध्ये खूप खूप रंगीबेरंगी फुगे भरलेली काचेची खोली असते, आणि मग लहान लहान मुलं तिच्यात शिरून ते फुगे मनसोक्त उडवत, तुडवत नाचत असतात तशा शब्द आणि कल्पना उधळत खेळत बसतो आम्ही.

तुझं-माझंच घे आता. ’सरकती जाये है, रुख से नक़ाब..आहिस्ता, आहिस्ता’ थाट आपला. कसं सांगायचं तिला समजावून? तिनं तर तुला पाहिलं पण नाहीये रे. आणि दाखवायला तुझा एकपण चांगला फोटो नाही माझ्याकडे. आहेत त्यांच्यात वेडाबावळाच दिसतो आहेस. :P
पेरविणीवरच्या तटतटून भरलेल्या मधाच्या पोळ्यातून कष्टानं ठिबकणार्‍या मधागत तुझं बोलणं तरी कसं ऐकवू तिला?

मग म्हटलं, तीन गोष्टी सुचतायत. एक परिसरजन्य.
संपृक्त गंधकाम्ल (कॉन्सन्ट्रेटेड सल्फ्युरिक ऍसिड) हातावर पडतं त्याचक्षणी सप्तपाताळ एक होईल एवढा आक्रोश करावासा वाटतो. पण हायड्रोफ्लुओरिक ऍसिड हातावर पडलं तर लगेच काही कळतच नाही म्हणे. वरच्या त्वचेला जराही धक्का न लावता ते रंध्रांतून आत झिरपत जातं. हाडं खिळखिळी करतं. मग तसंच हळूहळू रक्तात मिसळतं..तेव्हा एकदम हृदयच बंद ताडकन! तसं आपलं नातं?
(ए, गंधक म्हणजे सल्फर, स्फुरद म्हणजे फॉस्फरस, तसं फ्लुओरीनला काय म्हणतात तुला माहित्ये का रे? मी व्युत्पत्ती बघितली तर कळलं की ’फ्लुओर’ हे ’प्रवाही’ या अर्थाच्या लॅटिन शब्दावरून आलं. काच वितळवणारा ’प्रवाहक’ फ्लुओराईड आयन. विचार तुझ्या त्या भाषाशास्त्रज्ञ मित्राला. नाहीतर मराठी विज्ञान शब्दकोशात बघून सांग मला.)

दुसरं उदाहरण कवितेतलं. शार्दूलविक्रीडितातली एक कविता वाचताना सांगत होते चानीला, ही वृत्ताची भानगड काय आहे ते. मग जाणवलं, तू-मी म्हणजे मंदाक्रांता वृत्तासारखे चाललोत. आमच्या हेर्लेकर सरांनी सांगितलेल्या ओळी :

मंदाक्रांता म्हणती तिजला वृत्त ते मंद चाले
ज्याच्या पादी मभनतत हे आणि गा दोन आले
(असं संऽऽऽथ सुरात गाताना पुढे श्लोक पुरा करायला मला
’नेवो नेते जड तनुस या दूर देशास दैव
राहो चित्ती प्रिय मम परी मातृभूमी सदैव’
हेच आठवतं नेहमी!)

आणि शेवटचं उदाहरण तिला, मला (तुला पण) प्रिय असणार:
उन्हाळ्यात दलदलीत डुंबत बसलेली म्हैस जितक्या अलबत्या गलबत्या गतीनं तिथून बाहेर निघेल ना, तितक्या मंदपणे आपण चाललोय ;)

जाऊ देत. आता मला शिव्या घालायच्याच असतील तर च़ आणि ज़ त्यांत असतील असं बघ.

येते रे!

--आर्या.

2009-02-04T23:06:00.007+05:30

आमच्या कंपूत पियानं सुरू केलेला प्रश्नोत्तरी खेळ चांगलाच फोफावला होता. गप्पा कुटायला सहाहीजणी एकत्र आलो की कुणीतरी "What if.." नाहीतर "Who do you think.." नं सुरू होणारा एखादा प्रश्न टाकायचं. प्रत्येकीला त्याचं खरंखुरं उत्तर देणं भागच. मग आपल्यापैकी कोण कोण ’जीवणा’त काय काय बनेल, कोण सगळ्यांत जास्त चक्रम आहे आणि का, अमुक एका शब्दाची व्याख्या कोण कशी करतं, रस्त्याने जाताना उगीचच कधी कधी एखाद्या अनोळखी व्यक्तीला पाहून तिच्या एक थोतरीत हाणावी असं कुणाच्या मनात येतं का (सर्वांचं उत्तर ’हो’) आणि तसं असेल तर अशा चेहर्‍यांची काही विवक्षित ठेवण सांगू शकाल का, इत्यादी. फेसबुकावर आणि ऑर्कटवर चालणार्‍या सार्वजनिक प्रश्नाप्रश्नीचं एक जास्त मजा आणणारं (क्वचित्‌ जास्त "सखोल" ) खाजगीतलं रूप.

त्यांतलाच एक प्रश्न म्हणजे कोणत्या जिवंत / मृत वलयांकित व्यक्तीमध्ये आणि तुमच्यात साम्य आहे असं तुम्हांला वाटतं - Whom do you identify with and why? माझं उत्तर होतं सॉमरसेट मॉम. ’ऑफ ह्यूमन बॉण्डेज’ मधले काही उतारे वाचता वाचता ’माझे विचार काय म्हणून माझ्या आधीच कागदावर उतरवलेस?’ असं जितक्या तीव्रतेनं वाटलं होतं तसं कधीच इतर कुणाबद्दल वाटलं नव्हतं. ऑर्वेल, पु.ल., विल ड्यूरां, चॉम्स्की, रिचर्ड डॉकिन्स हे आणि असे कित्येक विचारवंत कधी सामोरे भेटले असते तर चरणस्पर्शाशिवाय काही घडलं नसतं. सॉमरसेट मॉमशी मात्र हस्तांदोलन केल्याखेरीज, त्याच्या पाठीवर दोस्तीची थाप घातल्याखेरीज राहावलं नसतं.
आणि आता एका लेखकाचा केवळ एक लेख - त्यातूनही, त्यातला एकच लहानसा परिच्छेद वाचून ’हा भेटता तर याला गळामिठी घातली असती’ असं वाटतंय - तो म्हणजे जेम्स बॉल्डविन.

त्याचा तो लेख इथे अनुवादित केलाय : http://bolaacheekadhee.blogspot.com/2009/02/blog-post.html

पण हा अनुवाद निव्वळ एक ’खाज’ म्हणून केलेला आहे..तो केल्याशिवाय राहावतच नव्हतं म्हणून. बॉल्डविनच्या मूळ इंग्रजीतली गंमत अनुवादात मुळीच नाहीये. सुदैवाने तो मूळ इंग्रजी लेख आंतरजालावर उपलब्धही आहे - तेव्हा तो वाचाच!

बॉल्डविनचं नावही मला काही महिन्यांपूर्वी माहिती नव्हतं. (अर्थात अतिशय उत्तम लिहिणार्‍या इतर अनेक अमेरिकन लेखकांबद्दल तरी कुठे माहिती होती अमेरिकेत येण्यापूर्वी?) एका लेखात त्याचा उल्लेख वाचून उत्सुकता चाळवली आणि ’नोट्स ऑफ अ नेटिव सन’ आणलं वाचायला. ती पहिली आत्मचरित्रात्मक नोंद वाचून संपून गेले. अतिशय कठीण परिस्थितीत स्वत:ची विनोदबुद्धी शाबूत ठेवणारी माणसं कमी असली तरी दुर्मिळ नसतात. पण त्या परिस्थितीत पार्‍यात टाकलेल्या काचेसारखं अलिप्त राहायला कितींना जमत असेल? आसपास ’अरे’ ला ’का रे’ करण्यावरून रक्त उसळत असताना याच्यात कुठून आला हा विवेचक थंडपणा? एकेका शब्दातून कुशाग्र बुद्धी दिसते या माणसाची. वाक्यं गोटीबंद नेमकी. एक शब्द अधिक-उणा नाही. त्यातूनच तो मिस्कीलपणा दाखवणार, उपरोध दाखवणार, स्वत:चा आणि जगाचा मूर्खपणा तितक्याच अलिप्तपणे उघडावाघडा समोर ठेवणार. जरा हळूहळूच पुढे सरकत होती त्याच्या शब्दांतून गाडी. एरवी इतरांचे भुरूभुरू उडणारे शब्द गपागप मटकावून पुढे जायची माझी सवय - पण या गड्याचे शब्द फार सावकाश चावायला लागले. संशोधनात सारखं तुझ्या प्रकल्पाचं ’बिग पिक्चर’ लक्षात घे असं आसपासचे लोक सांगत असतात. बॉल्डविन काळ्या-गोर्‍यांमधल्या सगळ्या करामतीचं मोठ्ठं चित्रच दाखवत होता. सगळा हत्ती एकसाथ.
आणि त्याचं हे वाक्य म्हणजे शास्त्रीय दृष्टिकोनाचा गाभाच : I think all theories are suspect, that the finest principles may have to be modified, or may even be pulverized by the demands of life, and that one must find, therefore, one's own moral center and move through the world hoping that this center will guide one aright.

मूलभूत विज्ञानात "finest principles being modified" ही सतत चालू असणारी गोष्ट आहे - आणि ती तशी नसेल तर गाडं खुंटलंच.

किती नाजूक समतोल आहे या वाक्यात : त्याच्याकडे एका नजरेनं पाहिलं तर "वारा येईल तिथे पाठ फिरवायच्या अप्पलपोट्या वृत्तीचं समर्थन" असं म्हणता येईल - आणि दुसर्‍या नजरेनं "बदलत्या परिस्थितीनुसार लवचिकपणे आणि योग्य तितकंच बदलून उत्क्रांत होणार्‍या, टिकून राहणार्‍या वृत्तीचं वर्णन" असंही म्हणता येईल. कसं पाहायचं, तेही स्वत:च्या "मॉरल सेंटर"च्या जागेवर अवलंबून.

आणि त्याचं "I do not like people who are earnest about anything" हे वाक्य पहिल्याप्रथम बॉम्बगोळ्यासारखं वाटलं. कळकळ, तळमळ, उत्कटतेची किंमत याच्या लेखी शून्य? पण मग परत आठवलं, कळकळ डोक्याला गोचिडीसारखी चिकटून बसणं किती सोपं असतं..आणि मग त्यातून सारासारविवेकबुद्धी किती चटकन नष्ट होते. शिवाय "कौन रोता है किसी और के खातिर ऐ दोस्त, सबको अपनी ही किसी बात पे रोना आया" ची उदाहरणं दिसायला लागलीच होती प्रत्यक्ष मला आता -आताशा. जऽरा मुळांत जाऊन तपास केल्यावर त्या "अर्नेस्ट्नेस" चं कारण कळतं तेव्हा हरखलेला जीव परत गुमान जागेवर येतोच की नाही?

पण असं सगळ्याच गोष्टींच्या मुळात जाऊन, सगळं काही पाहून वर त्यावर हसूही शकत होता म्हणे बॉल्डविन..आणि म्हणूनच मला त्याला कवेत घ्यायचं आहे.

जेम्स बॉल्ड्‌‍विनच्या आत्मचरित्रात्मक नोंदी

2009-02-04T22:54:00.002+05:30

मूळ इंग्रजीतील लेख: http://www.nytimes.com/books/first/b/baldwin-essays.html
लेखक: James Baldwin
पुस्तक: 'Notes of a Native Son' , Beacon Press, (1955)

माझा जन्म हार्लम मध्ये एकतीस वर्षांपूर्वी झाला. मी वाचायला शिकलो त्याच सुमारास कादंबर्‍यांची कथानके जुळवायला सुरुवात केली होती. माझं लहानपण इतर कुठल्याही शोकात्मिकेसारखं दैन्यात गेलं - आणि 'मला ते अजिबात परत जगायचं नाहीये' एवढ्याच संयत निरीक्षणात आपण त्याची वासलात लावून टाकू. त्या दिवसांत माझ्या आईला एक गूढ आणि वैतागवाणी सवय लागली होती - मुलं जन्माला घालण्याची. नवीन बाळ आलं की मी एका हातात ते बाळ आणि दुसर्‍या हातात पुस्तक अशा थाटात त्यांची देखभाल करायचो. पोरांना त्याचा त्रास होत असणार - पण आता तरी बिचारी तसं म्हणत नाहीत. या पद्धतीने मी 'अंकल टॉम्स केबिन'आणि 'अ टेल ऑफ टू सिटीज्‌'ची कैक पारायणे केली; आणि खरं सांगायचं तर याच पद्धतीने मी हाताला येईल ते सगळं वाचून काढलं - एक बायबल सोडून, कारण कदाचित ते एकमेव पुस्तक वाचायला मला प्रवृत्त केलं गेलं होतं. अजून एक गोष्ट कबूल केलीच पाहिजे : मी लिहायचो. भरमसाठ लिहायचो. माझं पहिलं व्यावसायिक यश (किमान माझं छापून आलेलं पहिलं लिखाण) माझ्या वयाच्या बाराव्या वर्षी अवतरलं : स्पॅनिश क्रांतीबद्दल मी लिहिलेल्या गोष्टीला एका चर्चच्या अल्पायुषी वृत्तपत्रात कसलंसं बक्षीस मिळालं. संपादिका-बाईंनी त्या गोष्टीत काटछाट केल्याचं मला आठवतंय - का ते मात्र आठवत नाही. काय प्रचंड संतापलो होतो मी.

मी नाटकं लिहायचो, गाणी लिहायचो (एका गाण्याबद्दल मला महापौर ला ग्वार्डियांकडून अभिनंदनाचं पत्र आलं होतं) - आणि कवितासुद्धा. (त्यांच्याबद्दल जितकं कमी सांगावं तितकं बरं!) माझ्या आईला या सगळ्याचा खूप आनंद व्हायचा, पण माझ्या वडिलांना ते फारसं पसंत नसावं. मी धर्मोपदेशक व्हावं असं त्यांना वाटे. मी चौदाव्या वर्षी धर्मोपदेशक झालो, आणि सतराव्या वर्षी ते काम थांबवलं. त्यानंतर लवकरच घर सोडून बाहेर पडलो. नंतर किती काळ मी उद्योगधंद्याच्या जगाशी लढलो - मला वाटतं ते लोक म्हणतील की ते माझ्याशी लढले - ते देवाला ठाऊक. वयाच्या एकविशीत पोचेतो सॅक्स्टन शिष्यवृत्ती मिळवण्याएवढं एका कादंबरीचं भांडवल माझ्यापाशी तयार होतं. मी बावीस वर्षांचा झालो तोवर ती शिष्यवृत्ती संपून गेली होती, त्या कादंबरीवर "विक्रीलायक नाही" असा शिक्का बसला होता, आणि मी गावातल्या हॉटेलात पोर्‍याचं काम करू लागलो होतो. मी पुस्तक परीक्षणंही लिहायचो - बर्‍याचदा 'निग्रो प्रश्ना'वर - माझ्या कातडीच्या रंगामुळे मी आपसूकच या बाबीतला तज्ञ ठरलो होतो. मग थियोडोर पेलॅटोव्स्की नावाच्या एका फोटोग्राफरसोबत हार्लम मधल्या स्टोअरफ्रंट चर्चबद्दल एक पुस्तक लिहिलं. या पुस्तकाचं नशीब तंतोतंत माझ्या पहिल्या पुस्तकासारखंच होतं: शिष्यवृत्ती आहे पण खप नाही. (रोझेनवॉल्ड अभ्यासवृत्ती.) मी पंचविशीत शिरलो तेव्हा निग्रो प्रश्नावरच्या पुस्तकांची परीक्षणं लिहिणं बंद करायचं ठरवलं. या वेळेपर्यंत हा 'प्रश्न' छापील जगतात जवळपास खर्‍या जगाइतकाच भयावह बनला होता. मी बाडबिस्तरा गुंडाळून फ्रान्सला गेलो आणि तिथे, कसं ते देवच जाणे, 'गो टेल इट ऑन द माउंटन' लिहून संपवलं.

माझी अशी समजूत आहे की प्रत्येक लेखकाला 'आपण जिथे जन्मलो ते जग म्हणजे आपल्या लेखनकौशल्याच्या जोपासनेविरुद्ध रचलेला एक कट आहे' असंच वाटत असतं - आणि त्या वाटण्याला सबळ कारणंही आहेत. पण जगाच्या या पराकोटीच्या बेपर्वाईमुळेच कलाकारांना आपल्या कलेला महानपण यावं म्हणून झटावं लागतं. त्यामुळे आत्ता मी घेतोय तसा छोट्याशा काळाचा आढावा घेतानादेखील कुणाही लेखकाच्या लक्षात येईल की त्याला ज्या गोष्टींनी दुखावलं आणि ज्या गोष्टींनी मदत केली त्यांना एकामेकांपासून वेगळं काढता यायचं नाही. तो एका प्रकारे दुखावला गेला म्हणूनच त्याला दुसर्‍या प्रकारे मदत मिळू शकली- त्याला एका कूटप्रश्नाकडून दुसर्‍याकडे नेणारी मदत. इथे 'एका सर्वनाशाकडून दुसर्‍या सर्वनाशाकडे' असं म्हणण्याचा मोह होतोय. आपल्या लिखाणावर कुणाचा प्रभाव आहे हे शोधायला गेलं तर खंडीभर नावं सापडतात. माझ्यावरच्या प्रभावांबद्दल मी फार विचार केलेला नाही - किंवा जो केलाय तो पुरेसा नाही. तरीसुद्धा, स्टोअर-फ्रंट चर्चच्या बोधामृताचा पाया असलेल्या आणि निग्रोंच्या बोलण्यात ज्याचे बेताचेच संदर्भ येत अशा 'किंग जेम्स बायबल'मधला हिंसकपणा आणि उपरोध- आणि डिकन्सच्या लिखाणामधलं भपकेबाजीवरचं प्रेम - या दोन्हींचा माझ्याशी काहीतरी संबंध आहे असा दावा मी करू शकेन; हा दावा छातीठोक मात्र नाही. तसंच, असंख्य लोकांनी मला अनेक प्रकारे मदत केली आहे; पण माझ्या आयुष्यातील सगळ्यात कठीण गोष्ट (आणि सगळ्यात मोठी देणगी) म्हणजे मी निग्रो म्हणून जन्माला आलो आणि त्यामुळे या सत्याशी एक प्रकारचा तह करणं मला भाग पडलं. (इथे फार फार तर तहाचीच आशा बाळगता येते.)

निग्रो लेखकासमोरच्या अडचणींपैकी (आणि हे नुसत्या निग्रोंसाठीचं रडगाणं नाही : इतर लेखकांपेक्षा त्यांना काही जास्त वाईट सहन करावं लागतं असं नव्हे) एक म्हणजे निग्रो प्रश्नावर खूप जास्त लिहिलं गेलं आहे. पुस्तकांतल्या माहितीच्या ओझ्याखाली कपाटं दबून जाताहेत, आणि त्यामुळे प्रत्येकाला 'आपण माहितगार आहोत' असं वाटतं आहे. इतकंच नव्हे तर ही माहिती बहुतेक वेळा (लोकप्रिय रीतीनं) पारंपरिक भूमिका अधिक मजबूत करण्यासाठी वापरली जाते. पारंपरिक भूमिका दोनच आहेत - बाजूने किंवा विरुद्ध - आणि व्यक्तिश: मला या दोन्हींपैकी कुणामुळे जास्त दु:ख झालंय हे ठरवणं कठीण जातं. हे माझ्यातला लेखक बोलतो आहे. सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिलं तर मात्र वाईटपणाकडून चांगुलपणाकडे होणारा बदल हा कुठल्याही प्रेरणेतून आलेला असो, कितीही सदोष असो, कसाही व्यक्त होवो - तो काहीच बदल न होण्यापेक्षा नक्कीच चांगला असतो याची मला पूर्ण जाणीव आहे.

पण माझ्या मते, भूमिका आणि दृष्टिकोन तपासणं, वरवरच्या आवरणाखाली उकरून पाहणं, मूळ स्रोताला हात घालणं हा लेखकी पेशाचा एक भाग आहे. निग्रो प्रश्न मात्र या नजरेच्या कक्षेबाहेरच आहे जवळजवळ. त्याच्याबद्दल खूप विस्तारानंच लिहिलं गेलंय असं नाही, तर खूप फडतूसपणेही लिहिलं गेलं आहे. असं म्हणता येईल की आता बोलतं होण्यासाठी निग्रोला द्यावी लागणारी किंमत म्हणजे 'शेवटी आपल्याकडे बोलण्यासारखं काहीच नाही' याची जाणीव. ("तू मला भाषा शिकवलीस", कॅलिबॅन प्रॉस्पेरोला म्हणाला," आणि त्याचा मला फायदा इतकाच झाला की मला आता शिव्या देता येतात.") जरा विचार करा: या प्रश्नातून जी प्रचंड सामाजिक उलाढाल निर्माण होते, तिच्यामुळे काळ्या आणि गोर्‍यांवर उज्ज्वल भविष्यासाठी काम करण्याची एकसारखीच जबाबदारी येऊन पडते. हे बरंच आहे - त्यामुळे हवेत जरा खळबळ राहते - आणि खरं तर त्याचमुळे निग्रोंची प्रगती शक्य झाली आहे. तरीही, सर्वसाधारणपणे पाहिलं तर सामाजिक घडामोडी हा लेखकाच्या चिंतेचा मुख्य विषय नसतो - तो तसा असायला हवा असो किंवा नसो - कारण त्यानं स्वत:मध्ये आणि या घटनांमध्ये किमान इतकं अंतर ठेवणं गरजेचं आहे जेणेकरून तो पारदर्शक नजरेनं त्यांच्याकडे पाहू शकेल. भविष्याचा अर्थपूर्ण वेध घेता यावा म्हणून भूतकाळाची पाळंमुळं तो उकरू शकेल. निग्रो प्रश्नाच्या संदर्भात बोलायचं तर काळ्यांना काय किंवा गोर्‍यांना काय - मागे वळून पाहण्याची सुतराम इच्छा नाही - आणि दोघांकडेही यासाठी उत्कृष्ट कारणंही आहेत.पण मला वाटतं की भूतकाळामुळेच वर्तमानकाळाला सुसूत्रता येते, आणि जोपर्यंत आपण भूतकाळाची प्रामाणिकपणे छाननी करायला नकार देत राहू तोपर्यंत तो भयावहच राहील.

निदान माझ्या स्वत:च्या विकासाचा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा तरी 'मी पाश्चिमात्य संस्कृतीची अक्करमाशी अवलाद आहे' हे ओळखणं मला भाग पडल्यानंतरच सुरू झाला : कारण मी माझ्या भूतकाळाचा माग घेत गेलो तेव्हा युरोपात न जाता आफ्रिकेत जाऊन पोचलो. म्हणजे एका गर्भित, खोल अर्थानं पाहिलं तर मी शेक्सपीअर, बाख आणि रेम्ब्रांकडे, पॅरिसच्या दगडांकडे, शार्तेच्या प्रार्थनागृहाकडे आणि एम्पायर स्टेट बिल्डिंगकडे एका वेगळ्याच भूमिकेतून बघत होतो. या गोष्टी मी निर्माण केलेल्या नव्हत्या, त्यांच्यात माझ्या इतिहासाच्या कसल्याही खुणा नव्हत्या - मी अनंत काळ शोधलं असतं तरी मला त्यांत माझं प्रतिबिंब कुठेच सापडलं नसतं. मी तिथे उपरा होतो; तो माझा वारसा नव्हता. पण मला हेही ठाऊक होतं की मिरवता येण्याजोगा दुसरा कोणताही वारसा माझ्यापाशी नव्हता - जंगल आणि वनवासी जमात यांच्यासोबत राहायला मी लायक उरलो नव्हतो. मला या मधल्या गोर्‍या शतकांना आपलंसं करावं लागणार होतं - मला माझ्याच वेगळ्या नजरेचा, या जगाच्या आकृतिबंधातल्या माझ्या विशिष्ट जागेचा स्वीकार करावा लागणार होता - नाहीतर मग मला कुठल्याही आकृतिबंधात कोणतीच जागा उरली नसती. यांतला सगळ्यात कठीण भाग म्हणजे मी स्वत:पासून नेहमीच लपवत आलेली एक गोष्ट कबूल करणं मला भाग पडलं (लोकमान्यता मिळवण्यासाठी अमेरिकन निग्रोंना द्यावी लागत असलेली किंमत म्हणजे ही गोष्ट लपवणं) - आणि ती म्हणजे, मला गोर्‍या लोकांबद्दल तिरस्कार आणि भीती वाटे. याचा अर्थ असा नव्हे की मला काळ्या लोकांबद्दल प्रेम होतं - उलट त्यांची मला घृणा वाटे - कदाचित त्यांच्यातून कुणी रेम्ब्रां उपजला नाही म्हणूनही असेल! एकूणात मला अख्ख्या जगाचा तिरस्कार आणि भीती वाटत होती. याचाच अर्थ मी जगाला माझ्यावर एक खुनशी अधिसत्ता गाजवू देत होतो; इतकंच नव्हे तर असल्या आत्मघातकी सापळ्यात स्वत:ला अडकवून मी लेखक बनण्याच्या माझ्या आशेला तिलांजलीच दिली होती.

माणसाचं लिखाण एकाच गोष्टीतून निपजतं -त्याच्या स्वत:च्या अनुभवातून. या अनुभवातला अर्क त्याच्या शेवटच्या कडू - गोड थेंबापर्यंत पिळून काढण्यासाठी तो किती असोशीनं झटतो, त्यावरच सारं काही अवलंबून असतं. कलाकाराची खरी तडफड एकाच गोष्टीसाठी चालते : आयुष्याच्या गडबडगुंत्यातून एक सुसंगती शोधायची - ही संगतवार मांडणी म्हणजेच त्याची कला. आणि माझ्या 'निग्रो लेखक' बनण्यातली मुख्य अडचण हीच होती की माझ्या सामाजिक परिस्थितीच्या प्रचंड दडपणामुळे आणि तिच्यातल्या खर्‍याखुर्‍या धोक्यांमुळे मला माझ्या स्वत:च्या अनुभवांची कसून तपासणी करणं जवळजवळ अशक्य झालं होतं.

हा तिढा जगावेगळा आहे असं नाही मला वाटत. पण लेखक भाषेसारख्या सारंकाही उघडउघड प्रकट करणार्‍या घातकी माध्यमाचा वापर करत असल्यामुळे मला हे मात्र जरूर वाटतं की निग्रो बोलचाल आणि जीवनपद्धतीचं अमाप भांडार खुलं असताना, आणि निग्रो संगीताचं सुरेख उदाहरण पुढे असूनही निग्रो-लिखित गद्य बहुतेकदा इतकं फिकं आणि कठोर का राहिलं आहे याचं कारण या तिढ्यात सापडू शकेल. स्वत:च्या निग्रो असण्याबाबत मी इतकं लिहिलंय याचं कारण ' लिहिण्यासारखा तेवढा एकच विषय माझ्यापाशी आहे' असं नव्हे, तर इतर कोणत्याही विषयावर लिहायला सुरुवात करण्यापूर्वी मला या विषयाची कवाडं उघडून टाकणं गरजेचं होतं म्हणून. अमेरिकेतल्या निग्रो प्रश्नावर त्याची पार्श्वभूमी लक्षात घेतल्याखेरीज सुसंबद्ध चर्चा करणंदेखील शक्य नाही असं मला वाटतं, आणि ही पार्श्वभूमी म्हणजे इथला इतिहास, परंपरा, रीतीभाती, या देशाची नीतिमूल्यं आणि आचारविचार - थोडक्यात समाजपटाचे सगळे ताणेबाणे.
वरवर तसं दिसत नसलं तरी अमेरिकेतील कोणीही या प्रश्नाच्या परिणामांपासून पळ काढू शकत नाही आणि इथल्या प्रत्येकाच्याच खांद्यावर त्याची थोडीफार तरी जबाबदारी आहे. या प्रश्नाबद्दल 'ही आपल्यापासून दूर असलेली बाब आहे' असा पद्धतीनं बोलायची प्रवृत्ती बोकाळलेली मी जसजशी पाहतो, तसतसा त्याच्या विरुद्ध गोष्टीवर माझा ठाम विश्वास बसत जातो. पण फॉकनरच्या लिखाणात, रॉबर्ट पेन वॉरनच्या एकूण दृष्टिकोनात आणि त्याच्या लिखाणातल्या काही विशिष्ट उतार्‍यांमध्ये, आणि सर्वांत ठळकपणे राल्फ एलिसनच्या उदयात अजून प्रामाणिक, सखोल शोधाची किमान सुरुवात तरी दिसू लागली आहे.(जाता जाता: निग्रो जीवनातली दुविधा आणि उपरोध यांचा ज्यानं भाषेमध्ये अत्युत्कृष्ट उपयोग केला आहे असा मी वाचलेला पहिला निग्रो कादंबरीकार म्हणजे श्री. एलिसन.)

माझ्या आवडीनिवडींविषयी: त्या असल्याच तर मला माहीत नाहीत - (हां, 'आपला एक सोळा मि.मी. कॅमेरा असावा आणि तो घेऊन आपण प्रायोगिक चित्रपट बनवावेत'अशी आत्यंतिक इच्छा 'आवडनिवड' प्रकारात येत नसेल तरच). अन्यथा मला खायला-प्यायला खूप आवडतं - माझी बापडी एक समजूत आहे की मला फार कमी वेळा पुरेसं खायला मिळालंय (कारण तुम्ही पुढच्या वेळचं जेवण मिळेल का नाही याच्या चिंतेत असाल तर भरपेट जेवणं अशक्य होऊन जातं). माझ्या मतांच्या पार मुळापासून विरोधात नसलेल्या लोकांशी वादविवाद करायला मला आवडतं, आणि मला हसायला आवडतं. मला 'ऋण काढून सण करावा' धाटणीचं बोहेमियन राहणीमान, किंवा मौजमजा हे ज्यांचं मुख्य ध्येय आहे असे लोक आवडत नाहीत. मला कुठल्याही गोष्टीबाबत कळकळ असलेले लोक आवडत नाहीत. मी निग्रो आहे म्हणून ज्यांना मी आवडतो, ते लोक मला आवडत नाहीत; आणि माझ्या निग्रोपणात ज्यांना मला कमी लेखण्याची संधी दिसते ते लोकही मला आवडत नाहीत. जगातल्या इतर कुठल्याही देशापेक्षा मला अमेरिका अधिक आवडते, आणि अगदी याच कारणासाठी मी तिच्यावर टीकास्त्र सोडण्याचा माझा हक्क सतत बजावत असतो.
मला वाटतं की सारे सिद्धांत संशयास्पद असतात, आणि जगण्याच्या रेट्यामुळे सर्वोत्तम तत्त्वांत बदल करावा लागू शकतो किंवा त्यांचा पूर्णत: विनाशदेखील होऊ शकतो. त्यामुळेच प्रत्येकाला स्वत:च्या नीतिमूल्यांचा केंद्रबिंदू स्वत:च शोधून, तो बिंदू आपल्याला योग्य मार्गदर्शन करेल या आशेवर जगात वाटचाल करावी लागते. माझ्यावरच्या अनेक जबाबदार्‍यांची मला जाणीव आहे - पण त्यांतली सर्वांत मोठी जबाबदारी हेमिंग्वेच्या शब्दांत सांगायची तर अशी: "टिकून राहणे आणि माझे काम पुरे करणे."

मला एक प्रामाणिक माणूस बनायचं आहे, आणि एक चांगला लेखक.

तुझे नि माझे नाटक. तुटक..माटक.

2008-07-22T05:34:00.005+05:30

दिग्दर्शका..दिग्या, ही ओळ वाचायला लागल्याक्षणापासून हा खेळ तुझा झाला.

तुला 'तो' दिगू किंवा 'ती' दिगू , कसंही संबोधलं जात असू दे, मी तुला 'अरे'च म्हणणार आहे आणि त्यावर फुरंगटून बसलेल्या मुली, मी तुझ्यापेक्षा काकणभर जास्त डोळसपणानं समानतावादी असेन हे लक्षात ठेव. मी स्वत: एक अगं असताना समोरची व्यक्ती अरे असेल तर क्रियापदांमध्ये एक समतोल राखला जातो. होय, मी असंच तर्कहीन आणि वितळलेल्या डांबरासारख अघळपघळ लिहिणार आहे. पटत नसेल तर वाचू नको, ज्जा!

हां, तर दिगुल्या, हा खेळ - म्हणजे हे नाटक - तुझं आहे आता. खरं तर तुमचं..तुमच्या सगळ्या गटाचं आहे, पण अजून तुझ्याकडे ना नट आहेत, ना रंगभूषाकार, ना नेपथ्यकार, ना प्रकाशसंयोजक, ना ध्वनियोजक, ना संगीतकार, ना वादक. आपण एक काम करू. नटांसकट या बाकीच्या सगळ्या इष्टदेवतांना जरा वेळानंतर बोलावू. आणि खरं सांगायचं तर त्यांच्याबद्दल मला तुझ्याशी बोलायचं आहे मध्ये मध्ये. त्यामुळे आधी तू एकट्यानंच ऐक सगळं.

मी नाटक तुला देऊन टाकतेय- ते तूच लिहिलं आहेस किंवा नाक्यावर भेळ खात तुझ्याशीच बोलत असताना तू मांडलेल्या कल्पनेवरून मला ते सुचलं आहे (म्हणजे तुझी तयार, एखाद्या किड्यासारखी कुरकुरीत कल्पना मी सरळ सरळ ढापली आहे) असं तू चारचौघांत बेलाशक सांगू शकतोस. का? हे बघ, मी आत्तापर्यंत फार नाटकांची पुस्तकं 'वाचली' नाही आहेत. जी वाचली आहेत, त्यांपैकी कुठल्याही पुस्तकात नाटककाराने दिग्दर्शकाशी बोलत बोलत अशी पहिली काही पानं खाल्ली नाहीयेत. म्हणजे मला सुचलेली ही कल्पना माझ्यापुरती तरी नवीन आहे. पण ती ्मला पहिल्यांदा सुचली असं मी छातीठोकपणे म्हणू शकत नाही, कारण भास-कालिदासाच्या जमान्याचा कुणी अभ्यासक 'हे पहा, 'भट्टि-दिग्दर्शक संवाद:' ' असं सांगत मला 'हे आधीच कुणीतरी म्हटलंय' असं म्हणेल, कदाचित कल्पनाचौर्याचा आरोपही करेल. आं आं - लगेच अस्तन्या सावरत भांडायला तयार होऊ नकोस. मला बरंच काही लिहायचं आहे या विषयावर. माझं लिहिणं पूर्ण वाच आणि मग तुझे आक्षेप सांगायला घे. (किंवा न घेईनास आणि याच क्षणाला 'मूर्ख बाई!' म्हणत फेकून देईनास हे पुस्तक..आपलं, मिटवून टाकीनास ही खिडकी! मी आपला एक समंजस सल्ला दिला. उगाच तुझ्यावर आततायीपणाचा शिक्का बसायला नको म्हणून.)
असा आरोप कुणी केलाच, तर भट्टीचं ते पुस्तक मी वाचलेलं नाही, हे पटवून देण्यासाठी माझ्याकडे कोणताही सोपा पुरावा नसेल. 'ढिकाण्या शहरात जर्दाळूचे एक झाड आहे" या विधानाचा पुरावा मिळवायला ते एक झाड कुठे आहे हे माहिती असलं म्हणजे झालं. पण 'त्याच ढिकाण्या शहरात काडेचिराइताचे एकही झाड नाही' या विधानाच्या पुष्ट्यर्थ सार्‌या शहराचं उपग्रह-सर्वेक्षण करावं लागेल बहुधा! तात्पर्य काय, तर 'नकारात्मक पुरावा गोळा करणे महाकर्मकठीण असते'. (तू वाक्यं टिपून ठेवणार्‌या जमातीतला असलास, तर तातडीने कुठेतरी टीप हे वाक्य. मला पुस्तकात पेनाने अधोरेखांकन (अंडरलायनिंग) केलेलं आवडत नाही. पेन्सिलीने चालतं, हायलाइटिंग सुद्धा चालतं. पण महत्त्वाचं म्हणजे 'खोपडी में रखो, चोपडी में नहीं.')

एक गोष्ट मात्र पक्की - कल्पनाचौर्य आणी लेखनचौर्य यांतला फरक मला पामरा(री)ला कळतो.म्हणजे ही कल्पना आधी कुणी मांडली आहे की नाही याबद्दल खात्री नसली तरी हे जे काही एकापुढे एक शब्द गाळत माझं लिहिणं चाललंय ना, ते सगळं अस्संच्या अस्सं कुठल्यातरी व्यक्तीनं आधी लिहिलेलं नसणार. (ती गोष्ट घडण्याची अंदाजे शक्यता, एक भागिले मराठीतील एकूण शब्दसंख्येचा या लिखाणातील एकूण शब्दसंख्यावा घात इतकी नगण्य आहे म्हणून म्हणते हं!)

बरं, कुणी हे लिखाण असंच्या असं ढापून (हे असलं यडंबिद्रं ढापायला वेड लागलंय की काय कुणाला? पण आपण अशी सुखद कल्पना करू की हे लिखाण कुणाला ढापण्याइतपत बरं वाटलं.) ते स्वत:चंच असल्याची बतावणी केली, तर हे लिखाण इथे प्रसिद्ध करण्यापूर्वीच सावध सज्जनगिरीचे दोन उपाय मी योजून ठेवले आहेत. एक: याची एक प्रत्त कागदावर उतरवून, तारखेनिशी लिफाफ्यात सीलबंद करून माझ्या बँकेच्या लॉकरमध्ये जमा करून टाकली आहे. तेथील कर्मचारी अतिशय नि:पक्षपातीपणे आवक-जावकेच्या दिवसांची आणि वेळेची नोंद करत असल्यामुळे आजच्या तारखेचा हा एक सज्जड पुरावा झाला. दोन: याची दुसरी प्रत कागदावर उतरवून, लिफाफ्यात भरून, सोबत 'तू मरेपर्यंत सांभाळून ठेवणे आणि मृत्युपत्रात हे सांभाळल्याशिवाय वारसाला तुझी मालमत्ता मिळणार नाही अशी अट घालणे' अशी चिठ्ठी लिहून माझ्या विश्वासू (म्हणजे मराठी साहित्याचा गंध नसलेल्या) व्यक्तीला पत्राने पाठवून दिली आहे. पोस्ट ऑफिसात मारलेले तारखेचे शिक्के आजकाल वाचता येतात याची खात्री करून घेतली आहे.
आंतरजालावर तारखेचे घोटाळे फार सहज करता येतात! थोऽडीशी तांत्रिक माहिती असेल तर ते तितक्याच सहज पकडताही येतात..पण आम्ही पडलो सावध सज्जन, तेव्हा..हंऽऽऽ.

अरे दिगडू, माझ्या निर्मळ लिखाणाला उपहासाचा खवट वास येतोय असं म्हणतोस? राहिलं. चल जरा सुमडीत चल. कुणालाही त्याच्या/तिच्या (हे बघ! लिहिलंच पॉलिटिकली करेक्ट. उगाच हाकललं त्या अगं ला मगाशी.) लिखाणाचं श्रेय दिलेलं दिसलं नाही की माझा फार संताप होतो. माहितीये, तुम्हांला 'अशीच कुठेतरी' मिळाली ती कविता. किमान 'संकलित' असं लिहा की, ती इतरांना धाडताना. पण कधी असं काही करायचं असतं याबद्दलच्या अज्ञानामुळे, कधी आळसामुळे तर ्फार क्वचित खरोखरच ते आपलंच लिखाण आहे असं भासवायला हे करणं टाळलं जातं. अशी गोष्ट कुणाच्याही लिखाणाच्या बाबतीत घडतेय हे लक्षात आल्यावर मी सगळा 'मला काय त्याचं' पणा गुंडाळून ठेवून त्या त्या लोकांकडे 'विनम्रता के साथ' माझं म्हणणं मांडलं आहेच. पण तुला सांगू, मुद्दा फार फार मोठा होत जातो याच्यानंतर. विशेषत: लिखाण (कोणतीही कलाकृती रे) आणि पैसा एकत्र गुंतले की. ती विमल लिमयेंची 'घर असावे घरासारखे' कविता. किती भिंतींवर किती रूपांत पाहिली आहेस? तुला वाटतं प्रत्येक उद्योजकानेे त्यांना रॉयल्टी पोचवलीय असं? 'आहे मनोहर तरी' कोळून प्यायला असशील तू. त्यातल्या प्रताधिकाराच्या मुद्द्यावर काय प्रतिक्रिया तुझी? मला तर ते सगळं प्रकरण वाचूनच पहिल्यांदा लेखकाची परवानगी, हक्क, प्रताधिकार हे सगळं किती गांभीर्याने घेतलं पाहिजे ते कळलं. आता पुढे ऐक. ते सारं माहिती असूनही, कॉलेजात असताना आम्ही पुलंच्या एकांकिका / नाटकं केली आहेत. दत्तानींची नाटकं केली आहेत. एड मंकचं नाटक तर अर्धवटच - जेवढं नेटवर फुकटात मिळालं तेवढं केलं आहे. तिकिटं न लावता वगैरे केलं , हे 'समर्थन' म्हणून मलाही दुबळं वाटतं - कारण कोणत्याही स्वरूपात नाटक करायला लेखकाची/ त्याच्या उत्तराधिकार्‌य़ांची पूर्वपरवानगी लागते. (ती घेण्याची गरज नाही असं स्पष्टपणे लिहिलं असेल, तर ठीकेय. या बाबतीत आम्ही केलेल्या एकाच नाटकाबद्दल मी समाधानी आहे : काज हिमेलस्ट्रपचं क्लाट्टा.) त्या त्या वेळी मूळ लेखकाचं नाव मोठ्ठ्याने जाहीर केलं होतं, म्हणजे छोट्या पातळीवरचं वाङ्‌मयचौर्य आम्ही केलं नाही, हे कबूल. पण ह्या मोठ्या मुद्द्याचं काय? आम्हांला नाटकं करायची भयानक खाज होती, परवानगी घेईपर्यंत वेळ नव्हता आणि रॉयल्टी द्यायला पैसे नव्हते(!) हे एवढंच म्हणून मी मनाला शांत बसवलं. मी स्वत:च तो लेखक आहे अशी कल्पना करून , मलाच 'आम्ही तुमचं नाटक हौसेपोटी करणार आहोत' असं सांगत परत स्वत:लाच ' अरे करा, करा नं बच्चेलोग. ते नाटक धूळ खात पडण्यासाठी नाही जन्मलेलं. रंगमंचावर उतरलं पाहिजे, टाळ्यांनी दणदणलं पाहिजे थेटर त्याच्यावर.' असं उत्तरही दिलं आणि जोवर आर्थिक फायद्यासाठी कोणत्याही कलाकृतीचा उपयोग मी करत नाही आहे, तोवर 'सब चलता है' असं निर्लज्ज समाधान ्करून घेतलं स्वत:चं.

संपलं बोलून. डोळे पूस.

पण मी हे असले अपराध केलेत म्हणून 'माझ्या नाटकाला तुझं म्हण' अशी मुभा तुला देतेय, असं नाही. हे नाटक खरोखरीच तुझं आहे कारण मी तुला खूप स्वातंत्र्य देणारेय नाटकात. अरे हो दिगडच्या, ते दिलं नाही तरी तू घेणारच हे मला माहिती आहे. पण तरी आपलं सांगितलं. शिवाय एक कळीचा मुद्दा तुझ्या ध्यानात आलेला दिसत नाही. हे जे 'ही माझी कारागिरी' म्हणणं असतं ना, ती दुधारी तलवार आहे. एकदा काही केलंस आणि लोकांच्या पसंतीला पडलं म्हणजे त्याच तोडीच्या कलाकृतीची अपेक्षा होणार तुझ्याकडून. दर वेळी नवे नवे स्रोत चोरून थकशील की बंडोबा. हां, आता तुला 'आयुष्यातला एकमेव मास्टरपीस' म्हणून शेवटचं काही चोरायचं असेल तर गोष्ट वेगळी. (पण मग तू हा वायफळाचा मळा कशाला चोरशील? मी एवढी निश्चिंत / उदासीन का आहे "माझ्या" लिखाणाच्या चोरीच्या बाबतीत, ते समजलं ? बरं त्याहीपुढे, माझ्या नकळत ..कधी कधी लिहिल्यानंतर कळत.. मी किती लेखकांची शैली आणि संदर्भ "चोरले" असणार त्याची काय मोजदाद?)

पॉण तू नॉवा नॉवा दिग्दॉर्शॉक ऐस किनै?
(हे मराठीच आहे. असामिया नव्हे. जरा लाडात बोलले एवढंच.)
त्यामुळे नं बाळ, अशी चोरी करण्याचा मोह तू टाळच.

॥ इति दीर्घबोअरिंग्प्रस्तावनया: ॥

॥ अथ आख्यानम्‌ ॥

नाटकात पात्रं दोन.
एक टिमकी, आणि दुसरा परीस.
टिमकी ही एक हौशी नाटककार आहे.
परीस हे तिचं स्फूर्तिदैवत. तुला 'म्यूज' ही संकल्पना माहिती असेल. नसेल माहिती तर मोठ्ठ्याने नकाराची मानदेखील हलवू नकोस चारचौघांत. आपलं अज्ञान स्वच्छपणे प्रकट करणं ही गोष्ट मनाच्या निर्मळतेचा पुरावा असते वगैरे ठीक आहे; पण कोणी कोणतं अज्ञान प्रकट करावं याचेही काही नियम आहेत. तू 'गळिताची धान्ये' किंवा ’पॅलॅझोइक काळातील पक्ष्यांच्या शेपटीची लांबी' यासारख्या विषयाबद्दलचं आपलं अज्ञान बेधडकपणे आल्या-गेल्यासमोर दाखवू शकतोस, पण 'शेक्सपीयरचा ऑथेल्लो, देवलांचा फाल्गुनराव आणि रोबीन भट्टाचा ओंकारा यांची गुणात्मक तुल-ना' तुला करता येत नसेल तर मित्रा, तुझं खरंच काही म्हणजे काहीसुद्धा खरं नाही.
तर म्यूज माहिती नसल्यास पटकन शेजारच्या खिडकीत विकिपिडियाला साकडं घाल, आणि मगच पुढे वाचायला लाग.
(आयला! मी इतालो कॅल्विनोची शैली (?) ..म्हणजे त्याच्या एका पुस्तकाच्या एका प्रकरणातली शैली उचलली आहे इथपर्यंतच्या मोठ्ठ्याश्या भागात. वा! हे लिहिता लिहिता लक्षात आलं की कसं.. बर्रंऽऽऽ वाटतं.)

(अपूर्ण)

पत्रावळ: १

2008-07-13T07:24:00.004+05:30

( "आपण का नाही असं सजवून धजवून जेवण मांडत रोज?" या प्रश्नावर "बाळा, वेळ असता तर चिंचेच्या पानाच्या पत्रावळी केल्या असत्या" हे उत्तर वाचलं. वाटलं, वेळ असता तर..मुभा असती तर..जाणीव असती तर..वाचायला कुणी असतं तर..किती जणींनी किती पत्रांतून मन मांडलं असतं आपलं. त्या न लिहिल्या गेलेल्या पत्रांच्या या पत्रावळी.)

ए, तसं रोजच बोलतो आपण फोनवर. पण आत्ता पत्र लिहिल्याशिवाय राहावतच नाहीये. आत्ता म्हणजे अगदी आत्ताच तुला सांगायचीय एक जम्मत..आणि तू तिकडे रात्रभर झालेल्या झोपेच्या खोबर्‍यात थोडी पहाटेची साखरझोप कालवता येतीय का ते बघत असणार. 'जागरणं करू नको' असं तुला सांगणं म्हणजे पंचाईत. 'माईल्स टू गो बिफोर आय स्लीप' वाल्या रॉबर्ट फ्रॉस्टपासून 'या निशा सर्वभूतानां' वाल्या गीतेपर्यंत सगळ्यांचे दाखले तू देत बसणार. (कधीकधी मुद्दाम तुझ्या तोंडून ते सगळं ऐकायला मी तुला पीळ मारते, हे तुला ठाऊक आहेच. आपण ना, एक आत्मसंतुष्ट दुक्कल आहोत.) जी काही झोप मिळतेय तिच्यात तरी स्वप्नं बघत बसू नकोस. अजून म्याड होशील नाहीतर.

वा!. नेहमीसारखीच अघळपघळ सुरुवात केल्यावर कसं बरं वाटलं. तुलाच चुकल्या-चुकल्यासारखं झालं असतं, थेट मुद्द्यावर आले असते तर.

पण मला तुला थोडक्यात सांगायचंय ते हे: आपलं पिल्लू मोठं झालंय रे आता..आज कचकन एका क्षणात जाणवलं मला.

आज सकाळपासून काहीतरी बिनसलं होतं माझं. एक काम धड होईना. पाड्यावरचया शाळेचा तो एक तिढा सांगितला होता ना तुला..कृष्णा 'मी जातो शिकवायला' म्हणाला त्याच्या भरवश्यावर होते मी..टोणग्याने नदीत पोहाणी मारताना खोक पाडून घेतली डोक्याला. अरे हो, मुद्दाम 'पाडून घेतली' असं नाही. कळलं. चूक झाली. तू आता मध्ये मध्ये अडवू नको हां..लिहायला त्रास होतो मग मला. तर अर्धा दिवस पोराला दवाखान्यात घेऊन जा, तूप-मेतकूट-पेज खायला घाल..त्या सगळ्यात गेला. दुपारी रेवा सांगत आली..नव्या वासराचं लक्षण ठीक दिसत नाही म्हणून. हे चौथं , गेल्या आठवड्याभरात! पाण्यातून काहीतरी जातंय का बघितलं पाहिजे.

हंऽऽ. तर काही ना काही किटकीट चालूच होती डोक्यामागे. जरा स्वस्थ बसून विचार करावा म्हणून पडवीतल्या भिंतीला टेकून बसले. तेवढ्यात स्वैपाकघरातून खणखणाट ऐकू यायला लागला जोरजोरात. एक बादली उपडी टाकून टिंबूराजे थाटात बसलेले. समोर घंगाळ आणि दोन पातेली. हातातल्या रवीने ठाण ठाण बडवत सुटली होती स्वारी - मोठ्ठा वादक असल्याच्या थाटात. एरवी मी पण आशा भोसले असल्यागत गात सुटले असते त्याच्या तालावर..पण आज..चिडू नको..मी ओरडले त्याच्या अंगावर जोरात.

पुढे ऐक ना काय झालं.
माझा हात पकडून म्हणतो, 'आवली तुला कुठे दुखतं?'

मला कळेच ना, हे असं काय विचारतोय. मग तोच पुढे म्हणाला..'आवली, मी नाऽ..विचार केलाय बरं का नीट. (हा दुपट्यातला बोकोबा. 'विचार केलाय' म्हणे!) तू ओरडतेस ना, तेव्हा रागावलेली नसतेसच खरं म्हणजे. तुला कुठेतरी दुखत असतं गं. मग थोड्या वेळानं तू बाबाला फोन करतेस, तो तुला काहीतरी सांगून हसवतो, आणि तू बरी होतेस मग! पण आत्ता तर बाबाकडे रात्र आहे ना..तो कसा बोलणार तुझ्याशी? म्हणून म्हणतो, मला सांग कुठे दुखतं..मी बरं करतो तुला.'

डोळ्यात पाणी आलं भानू‌ माझ्या.

माझी काळजी घ्यायला लेक मोठा झालाय हो आता. (आता 'मनूवादी' म्हणत चेष्टा केलीस तर दणके बसतील!)

त्याची काळजी घ्यायला लवक्कर इथे येशील?

2008-04-07T04:34:00.005+05:30

कॅराव्हॅजिओ.
मायकेलअँजेलो मेरिसी दा कॅराव्हॅजिओ:
सोळाव्या शतकातला इतालियन चित्रकार.
ART101 पासूनच याच्या बरोक शैलीतल्या चित्रांनी भुरळ घातली होती. 'चिआरोस्क्युरो': प्रकाश-छायेचा खेळ चित्रित करायचं तंत्र म्हणजे काय ते सांगताना सात्यकी सरांनी याचीच तर चित्रं उलगडून दाखवली होती. मागच्या सुट्टीत सुदर्शन रंगमंचावर 'बीबीसी'ची 'पॉवर ऑफ आर्ट' मालिका दाखवत होते. रेम्ब्रां, टर्नर, रॉथको, पिकासो, बर्निनी..सगळे सोडून माझ्या वाट्याला आला तो हा - कॅराव्हॅजिओ. त्याच्या चित्रांसारखंच अतिशय अस्वस्थ करणारं, वादळी जगणं त्याचं. जसा आवेगात चित्रं रंगवेल, तसा आवेगात जगणं उपभोगेल. कुंचल्याइतक्याच इमानदारीत तलवार चालवेल. ही रानातल्या झर्‍याची खळखळ नव्हती. डोंगराच्या चिरल्या छाताडातून उन्मत्तपणे कोसळणारा विराट धबधबा होता तो! त्याच्या जगण्याचं ते चित्रीकरण नादावणारं होतंच..पण त्याचा शेवट फार चटका लावणारा होता. धबधबा जमिनीवर उतरल्यावरची त्याची संथ, घायाळ शरण-गती नाहीच बघवत..
***

आणि आता सापडलेलं त्याचं हे चित्र.
काय आठवावं लगेच?
अर्थात्‌ ग्रेस.
'भय इथले..'.
दुसरं काही नाहीच.
चित्राला 'जॉन द बॅप्टिस्ट' नाव दिलं म्हणजे ते चित्र जॉनचं होत नाही.
तू स्वत: त्या चित्राशी किती एकजीव झालाहेस, आम्हांला काय कळत नाही का बेट्या?
तू चित्रातून सांगितलंस. आमच्या कवीनं शब्दांतून सांगितलं. उगीच काही उणीव नको राहायला, म्हणून सोबतीला रविशंकरांचा पूरिया धनाश्री.
नवीन शकाची पहिली सांजवेळ ही अशी आकुळतिकुळ. दारी नसलेल्या कडुनिंबाची सय कशाला काढू?

***
भय इथले संपत नाही...मज तुझी आठवण येते...
मी संध्याकाळी गातो...तू मला शिकविली गीते...

आकसून इवलासा झालेला चेहरा. आता रडू फुटतंय की काय अशा भीतीने मुडपून गच्च दाबून घेतलेले ओठ. तू नाहीस म्हणून अगतिकता, आणि कुण्या अज्ञातावरचा किंचित हताश संताप भुवईवर, नाकाच्या शेंड्यावर. तिन्हींकडून दाटत आलेला अंधार - माझ्या काठीसकट गिळणार मला आता. उलट्या पायाच्या भुतासारखं पाठीमागच्या अंधाराचं प्रतिरूप पुढे माझ्या चेहर्‍यावर. खूप भीती वाटतेय गं, खूप! एक भीती अतिभयानक असते: आपल्याला कुणी भित्रा म्हणेल याची भीती. तुला ठाऊक आहे कसा एकटाऽच आळवत बसतो तुझी-माझी गाणी? तुला..फक्त तुलाच ठाऊक असायला हवं.

हे झरे चंद्रसजणांचे, ही धरती भगवी माया
झाडांशी निजलो आपण, झाडांत पुन्हा उगवाया

सजवणारा चंद्र. जळजळीत किरणांना इथे शांतवणारे झरे बनवून पाठवणारा.
आठवतं, संध्याकाळचा तांबडा आवेग नकळत शांत होत जायचा. सावल्यांनी रान वेढत जायचं, आणि ढगांची भगवी किनार तशीच जमिनीवर ओठंगून. जमीन अजूनही निखार्‌यांनी फुलतेय असं वाटतंय तोवर तिच्यात तेवणारी ज्योत दिसायला लागायची. आतडं तोडणार्‍या अपार मायेचा रंग भगवाच. ती जमीन अशी कुशीत घ्यायची तेव्हा वाटायचं, असेच तिच्यात रुजून जाऊयात आपण. या आसपासच्या अनाघ्रात झाडांसारखे वर येऊयात मग: ताठ, समर्थ, सुंदर, अजरामर, सतत..सोबत.

त्या वेली नाजुक भोळ्या, वार्‌याला हसवून पळती
क्षितिजांचे तोरण घेऊन, दारावर आली भरती

'आपण कधीच असे वेडे नाही होणार'. मी ठासून बजावलं होतं स्वत:ला. का आलीस अशी सावरीच्या गिरक्यांनी?
तुझं भोळेपण - मला अजून ठरवता येत नाही, उपजत की स्वीकारलेलं ते - आणि माझ्या स्नायूंमध्ये अपरिचित थैमान. अप्राप्य क्षितिज असं लाटांवर सवार होऊन जवळ आल्यासारखं वाटलेलं क्षणभर..

तो बोल मंद हळवासा आयुष्य स्पर्शुनी गेला
सीतेच्या वनवासातील जणुं अंगी राघव शेला

झोपलेल्या बाळाशी आईने हितगुज करावं तसं तुझं बोलणं. एका सहज स्पर्शाने उभी सतार झिणझिणते तसं माझं सारं अस्तित्व तुझ्या शब्दांबरोबर चालतं आहे..कसनुसं. काय गंमत आहे बघ. नि:संग होऊन इथे यायचं म्हटलं तर तू दिलंस ते वैराग्याचं कषायवस्त्र. चौदा वर्षांच्या वनवासात राम सोबत होता. नव्हता तेव्हाही 'तो आहे, तो येईल' हा दिलासा होता. नंतरचा वनवास मात्र त्याच्याच इच्छेनं घडलेला. 'तो नाही'. बस्स! ते एकच सत्य. तो शेला त्याचं प्रतीक? बहर ओसरल्यावरचं उरलेलं चिवट पान? की फक्त 'तो कधीतरी होता'च्या आठवणींचा न विरणारा अथांग उबदार पट?

देऊळ पलिकडे तरीही, तुज ओंजळ फुटला खांब
थरथरत्या बुबुळापाशी, मी उरला सुरला थेंब

'नात्यांचे भग्नावशेष'. कधीतरी कुठेतरी वाचलेले शब्द असे जगणं बनून सामोरे येतात तेव्हा रडायला येतं अगं. तुलापण? ओंजळीआडून, हमसून हमसून?
कैलास लेणं एकत्र बघायचं होतं आपल्याला. एका अखंड कातळात कोरलेलं..एकसंध. मला किती आकर्षण त्या अभंगतेचं. चुकून वाटलं तुला पण...
असा पायाविना कळस का झाला गं आपल्यात ?

संध्येतील कमल फुलासम, मी नटलो श्रृंगाराने
देहाच्या भवती रिंगण, घालती निळाईत राने

तुझ्या नावाने घेतलेलं आचमन. तुझ्याच नावाच्या समिधा आता. रमा ठाऊकाय ना? सती जाण्यापूर्वी सजलेली?
हे कातडीचं आवरण अजून तितकंच ताणलेलं आहे, म्हणूनच की काय कोण जाणे माझा आक्रोश इतका भेदक वाटतोय. दु:खाचा रंग निळा असतो म्हणे. ठार निळ्या रात्रीत मला कवळणारी ही ठार निळी झाडं. मला तुमच्यात रुतवून घ्या रे, मित्रांनो!

स्तोत्रात इंद्रिये अवघी, गुणगुणती दु:ख कुणाचे
हे सरता संपत नाही, चांदणे तुझ्या स्मरणाचे

आहेत, रानं प्रेमळ आहेत. धरणी माझी आई, निसर्ग माझा बाप. काय काय सांगत राहतात मला. शिकवत राहतात. तुला कालव माहिती आहे? शिंपल्यात असतं ते? त्याला की नाही, वाळूचा कण रुपतो. खुपतो. त्रास देतो. त्या कचकच्या कणावर मग चांदण्याचे लेप. सुघड मोत्यासारख्या आठवणीचा गाभा असा दु:खाचा?

ते धुके अवेळी होते, की परतायाची घाई
मेंदूतुन ढळली माझ्या, निष्पर्ण तरुंची राई

चहूंकडे धूसर होत चाललं होतं, की माझ्याच पापण्या डबडबल्या होत्या? मी परत फिरलो की मला परत फिरावं लागलं? मला माझ्या प्रश्नांची उत्तरं नको आहेत. मला मुळात हे प्रश्नच नको आहेत. आपल्या अस्तित्त्वाची एकही खूण मागे न ठेवता विरून जाणार्‌या उदकफुलासारखी निघून जाशील?

2008-03-30T22:17:00.003+05:30

थंड ढगांची करडी राख आभाळबाबा अंगी फासून
बं बं बडबड करीत बसले एकलकोंडे दुपारपासून
अवतीभवती जमिनीवरती थिजले झुडपांचे सांगाडे
त्यात पलिकडे घुटमळणारे कुलुंगकुत्रे शेपुटवेडे
माती काळी: जणूं काजळी विझल्या चिलमीच्या तोंडावर
तिच्यात रुतलेली गवताची पाती पिवळटलेली जर्जर
पडेल वारा मध्येच उठतो, तिडिकीने येतो अंगावर
सोबत धुळकट भपकारा अन्‌ कानांमध्ये भयाण चरचर
कुणास ठाउक कुठे दडाल्या तुडतुडणार्‍या धीट खारुल्या
केविलवाणे चिमणपाखरू हाका देते भेदरलेल्या
असल्या दिवशी असे वाटते गुडुपगोधडी झोपुनि जावे
आजीने थरथर-हातांनी थोपटल्याचे स्वप्न पहावे!

***

छ्या! काय पण दिवस आहे. सूर्यदर्शन नाही सकाळपासून. ते सोडच - शिशिर गेला म्हणजे बर्फसुद्धा नाही. बर्फाच्या पांढर्‌या मायेची दुलई असली म्हणजे बोचर्‌या वार्‌याबिर्‌याचा टेंभा काही चालत नाही आपल्यापुढे. आता आठवडा झाला की, 'वसंत येणार, येणार' म्हणता म्हणता. एक तुरा दिसायचं नाव नाही झुडपांवर. ते एक पाचफुटी बावळट झाड तर नोव्हेंबरापासून पानांची वाळली लक्तरं अंगावर घेऊन बसलंय. अरे गेल्या दिवसांची एवढी माया कशाला बाबा? जाऊ दे वार्‌यावर उडून त्यांना. नवीन कोंभांना जागा नको द्यायला तुला?
ते काही नाही. असल्या दिवसाला तसल्याच हुडहुड्या कवितेनं उत्तर द्यायला पाहिजे. केव्हापासून बोरकरांची 'चित्रवीणा' आणि अनिलांची 'आभाळ निळे नि ढग पांढरे' डोक्यात रुंजी घालतायत. त्यांचा 'प्रभाव' पडल्याशिवाय कसा राहील?
ओ रे बोशोन्तो, एइ दिके आय! जरा इकडे ये ना बाबा..वाट पाहत्येय केव्हाची मी.. घर तुलनेने साफसूफ आहे पूर्वीपेक्षा, आणि जांभळ्या तुरेवाल्या फुलझाडांच्या बियांचं पाकीटपण तय्यार आहे!

2008-02-19T07:02:00.002+05:30

फार मऊशार आहे हा हिमवर्षाव.

वार्‍यासरशी भिरीभिरी फुगड्या घालत येणारे हिमकण अल्लाद गालांवर उतरतायत.

"तुला बट्टलफ्लाय किश्‌ कलू?" असं म्हणत आपल्या पापण्यांची पिटपिट उघडमीट
माझ्या गालावरती करणारं ते चिमणं पिल्लूच आठवलं मला चट्‌कन!

आणिक एकदा ते रंगीत-रंगीत फुलपाखरू नाकावर बसलं होतं तेव्हा कशा इवल्या गुदगुल्या झाल्या होत्या - तशाच आत्ता पण, कण कण!

मी जीभ बाहेर काढली हळूच. कापूसहलके कण जिभेवर पडून क्षणात वितळून गेले. वर्गात खूप्पच म्हणजे खूप्पच कंटाळा आलेला असला की बाईंचे शब्द असेच डोक्यात टप्पल टाकून उडून जातात.

होता होता चष्म्यावर बर्फानं बस्तान बसवलं. ते झटकायला चष्मा हातात घेतला आणि सहज जाकिटाकडे लक्ष गेलं.. अख्ख्या जाकीटभर बिलगूनच बसले होते बेटे पांढुरके कण! मी म्हणजे स्नोमॅन दिसत असणार..बर्फाचा लडदोबा! मला पिनोकियोच्या नाकाइतकं लांबलचक गाजरनाक उगवलेलं दिसायला लागलं आणि खदखदून हसू आलं. समोरून येणारा मुलगा माझ्या तशा हसण्याकडे बघून मोठ्ठ्या माणसासारखं समंजस खोडकर हसला.

आता पायाखाली बर्फाचा गालिचा पसरतोय. त्याच्यावर पाय ठेवताना बुटाआडून पण रवाळपण जाणवतं बर्फाचं. अगदी पायाशी कान नेला तर कुचूकुचू आवाज येत असणार. चवडे जपून टेकवायचे खाली, नाहीतर सटकायचा पाय सर्रकिनी! खरं म्हणजे आत्ता स्केटिंग करून बघायला पाहिजे इथे. घरी नाही का, फरशीवर पावडर सांडून त्यात घसराघसरी करायचो...

शाळेत पोचेतो पुढची पंधरा पावलं माझी घसरगुंडी मस्त सरकली मग!

"हू हू हू हू..केवढी थंडी आहे.." कुणीतरी म्हणालं.

काहीतरीच काय...केवढी ऊब होती त्या बर्फात!

कॅटाटोनिया

2008-01-06T07:28:00.000+05:30

छकड्याच्या चाकाच्या नाकात घुंगरनथ. मागे अर्ध्या-ओल्या पिवळ्या गवताच्या भार्‍यावर मी अवघडून बसलो आहे. खुळ्ळुक खुळ्ळुक लय कळतेय कानाला. तशी खुळखुळ आणखी कितीदा ऐकलेली. एक. ’ऊस पिळून रस काढतेलं’ बाळूमामाचं यंत्र. "बरप टाका की ओ मामा आन्खी. आल्लं टाकलाइसा न्हवे चिक्कार?" "त्या तितं दोण फुल्ल." "दोन सुट्टं न्हाईत काय?" कुठल्याच आवाजाशी काऽयपण देणंघेणं नसलेले त्या दांड्याच्या टोकाचे घुंगरू एका जागी कदम ताल केल्यागत खुळूखुळू चाललेले.

दोन. खंजिरी...पण नाही. आधी तीन. आधी घुंगरू. तांबड्याभक्क पट्टीवर ओळींत लावलेले घुंगरू. माझ्या खंजिरीतून थरथर बाहेर पडायच्या आधीच मंजिरीच्या पायांतले दहा विसे दोनशे घुंगरू खळाळ् खळ् करीत घुमायला लागायचे. आ थै कत् तक वगैरे अर्थहीन असंबद्ध बुदबुदाट करत तिचं नाचणं सुरू. खंजिरी मुकाट. पोवाड्याच्या तालमीची वाट बघऽत.

मी त्या घुंगरपट्टीची नाडी तोडणाराय. मांजरी फांजरी कुठली.

एऽऽऽ मी नाई मांजरी. तूच मांजर. नाई नाई, तू माकड.

अभ्या ढब्या डम डम डब्या

डब्यात होती लाकडं

अभ्याला झाली शंभर माकडं.

कशी हसतेय दातपडकी. आमचा दादा असता तर त्यानं पण शिकवली असती असली कुचकट गाणी आमाला. नसला तर नसूंदे जा. आमी आमची आमी करणार गाणी.

मंजी फंजी गवताची गंजी

गंजीत होती कारली
मंजीची पोरं मरली.

अव्वा..मरली म्हणे! एऽ हा बघ की... मेली म्हणायचं कनी, तितं मरली म्हणायलाय!

श्या! कुठूनही काहीही आठवतं. पण माझे तळहात एवढे का दुखतायत काही कळत नाही. नखं कापायला झाली आहेत. वेळ घालवायला एक कविता करूया. मित्र म्हणतो मी कविता पाडतो. माझा आक्षेप नाही. त्याला तेदेखील जमत नाही तर उगाच समीक्षकाचा आव का आणावा? सगळे समीक्षक दारू पिऊन लिहायला बसतात का? किंवा तसे नसेल. त्यांना कुठली परवडायला? मला समीक्षकांचा एवढा राग का कोण जाणे.
मित्राला वाटते खूप प्यावी पण त्याला आईच्या शपथेचा काच पडतो. मग मित्र मला पैसे देतो आणि सागरमध्ये नेतो. त्याच्या डोळ्याला कॅक्टसमधलं पब्लिक झेपत नाही. तो ’स्मोक’ करतो आणि किक बसते असे खोटेच सांगतो. धूरतोंड्या डुक्कर. तू माझा मित्र नाहीस असे मी त्याला तोंडावर सांगितले आहे. असे सांगितले की तो हसतो आणि मला कविता लिहिण्याची फर्माईश करतो. अकबर बादशहा आहेस काय रेड्या**** ??? मी फक्त तोंडावर अपशब्द वापरतो. विचार करताना मनात अपशब्द आणले की मन गढूळ होते. त्यापेक्षा आता कविता पाडूया. चाकाची लय घेऊ.

संबळ चिपळी टाळ गं
पायी बांधून चाळ गं
वेगात नाच
आवेग हाच
की तुटो जगाशी नाळ गं.

खरे तर नाचताना तिला तसे काही होत नसावे असे मला वाटते. कसे होत असावे ते कसे कळावे बरे?

सरकडोक्या मित्र इथे जवळपास नाही ते बरे. लोकांच्या मनात त्याला घुसता येते असे तो सांगतो. मानसशास्त्राची पदवी जवळ असली म्हणजे लोकांचे स्वत:विषयी असे गैरसमज होतात. जर त्याचे म्हणणे खरे असते तर मी स्वत:च्या मनात लोकहितवादींचे रूप घेऊन वावरतो आणि त्यांच्या काळानुरूप (माझ्या कल्पनेनुसार..इथे कुणाला माहिती आहे त्यांच्या काळाबद्दल खरेखुरे?) बोलतो हे त्याला कळले नसते? मी कधी कधी पांडुरंग सांगवीकर असतो आणि कधी कधी.."इश्श्य...कुणी ऐकेल नाऽ..." छाप ताईसाहेब/ बाईसाहेब सुद्धा असतो जुन्या संगीत नाटकातल्या. सांगवीकरावरून आठवले. मित्राने एकदा मी भालचंद्र नेमाड्यांची भेसळयुक्त नक्कल करतो असा शेरा मारला. (मित्राचे मराठी तितकेसे उच्चभ्रू नाही. तो मला "अरे हे त्या कोसलावाल्या स्टायलीतलं वाटतंय. " असे म्हणाला.) high-brow चे उच्चभ्रू हे सुघड भाषांतर करणार्‍याला सलाम.
तर मित्राने शेरा मारला. मी त्याला भसाड्या आवाजात "हम हैं राही प्यार के, हमसे कुछ न बोलिये, जो भी प्यार से मिला, हम उसीके हो लिये" हे गाणे (संपूर्ण) म्हणून दाखवले. तो उणेअधिक झाला. nonplussed.
डोक्यावरचे केस उपटायची गरज नाही. मंजीचे भोकरडोळे अजून वटारवायला लावायचे असायचे तेव्हा मी मुद्दाम असा शेरा मारायचो.

तिचे नाव काढताच हातांवर चर पडतात हे आता माझ्या ध्यानी आले आहे. गाणे आठवू कोणते तरी. अवेळीच केव्हा दाटला अंधार. तिला गळाजड झाले...लय!

अवेळ उठले मूल गं
कुणास देते हूल गं
दिलास त्याला
घुंगरवाळा
तुला कुणाची भूल गं?

तिनं खरंच तसं केलं? मला खरं नाही वाटत. कृष्ण भुलवत असेल, तरी अनयाची आठवण ठेवायला नको तिनं? नादावलीस गं बये, नादावलीस... तरी सांगत होतो, वाढत्या सांजवेळीं नयें गं पाण्या जाऊ...
ते सारे केले एकवेळ कानाआड, डोळ्यापार. पण पिल्लांचे मी घेता नाव, चिऊताई जागी झाली होती ना? हीच काहून झोपली राहिली?

आता माझ्या डोळ्यांतल्या धमन्या भस‌कन फुटतील की काय इतका ताण आला आहे बुबुळावर..ब्लेड आणू? पण नको. ग्रेस नको इतक्यात आत्ता. लई झाले.

संपवायचे म्हटले तर शब्द गोळा होतातच.

जोत्याखालून जाय गं
अजून चटके खाय गं
वळल्या नखानं
गिळल्या इखानं
जीव जळला माय गं....

तर कहाणीही चारचौघांसारखीच आणि शेवटही. पण त्यातल्या त्यात मंजीचे पोर मरले नाही इतकेच काय ते समाधान.

ती आई होती म्हणुनी.

2007-08-22T02:17:00.000+05:30

आता.. जायाचंच की कवातरी..पट्‌दिशी. बोक्यानं बापटांच्या कवितेला आवाज दिलेला. अर्धविराम, टिंबांसकट. पण जगात जन्माला येऊन सव्वा वर्ष झालं होतं. इथं किती लढायचंय ते रांगता-रांगता पुरतं लक्षात आलंच होतं. जायच्या दिवसाची पर्वा होती कुणाला?आणि व्यक्तींपेक्षा भावना, जागांपेक्षा आठवणी महत्त्वाच्या वाटत असल्यावर "आता इथून जायचं" असं वाटून व्याकूळ तरी कुठून होणार?अजुनी बाष्पगद्गदित वगैरे व्हायला होत नाहीये. तसं होणार नाही हे माहिती होतंच - पण व्हावं असं वाटत होतं हेही खरं.

मातृसंस्थाय ही, कितीही झालं तरी. 'कितीही' म्हणजे कितीही. पिया म्हणायची तसं "fastest rate of growth." जन्मदात्यांनी अठरा वर्षांत पाहिलं नाही तितकं हिनं पाच वर्षांत वाढताना पाहिलं.
आता 'पाहिलं' फक्त म्हणायला. वर्षाला हजारभरांना आत घेऊन तितक्यांना बाहेर सोडून देणारी माय. आदिम काळापासून ’मातृका’प्रतिमेचं आकर्षण असलेले आपण. विठूही माउली, रखुमाईही. देश माता, भाषा माता, शाळाही, संस्थाही. तिनं काय पाहिलं?
का बाबा हजारभर एकरांतला एखादा तुकडा, पाचपन्नास इमारतींतली एखादी पोक्तीपुरवती देवळातल्या त्या महापुरुषासारखे आपले डोळे टक्क उघडून पाहात होते - नजर ठेवत होते सगळ्यांवर?

जिथंतिथं प्रतिमा, प्रतीकं आणि रूपकांचा हव्यास बाळगणारं मनसुद्धा असं ’येते गे मायेऽऽऽ’ म्हणत हंबरडा फोडायला नाखूश असतं - आणि तरीही - ’कल्पना करायचीच झाली तर...’ म्हणत तिचं एक रूप ध्यानीमनी लहरतं. उदबत्तीच्या धुरासारखं. काही ज्ञानेंद्रियांना तीव्रपणे जाणवणारं. काहींना धूसर आकृतिबंध दाखवणारं. काहींच्या पकडीत न येताही त्यांना खरपूस गंधाळून सोडणारं.

त्याचं काय आहे ना, कविकल्पना या कल्पना म्हणून ठाऊक असतात तेव्हा त्यांचा भार होत नाही. पण एखादी कल्पना इतकी जवळची, हवीहवीशी वाटते की मग तिच्या त्या कल्पना असण्याचंच दु:ख होतं. मग कल्पनेतलाच स्यमंतक मणी, कामधेनू नाहीतर कल्पवृक्ष, पाईक मासा, पर्‍या, देवता, जादूगार, विझर्डस्‌, ’जादू चा/ची/चे शंख/अंगठी/मडके’ छाप सार्‍या सार्‍या गोष्टी - यांपैकी कुणीतरी आपल्याला प्रसन्न होऊन ती कल्पना प्रत्यक्षात उतरावी असं वाटायला लागतं.

...जुन्या बडबडगीतांच्या पुस्तकात असायची तशी अंबाडा घातलेली आईची प्रतिमा. पदवीप्रदान झाल्यानंतर आपल्याला जवळ घेऊन तोंडावरून हात फिरवून काहीतरी पुटपुटत दृष्ट काढणारी. जवळ घेऊन एक एक आठवण सांगू लागते.

"बहाव्यावर तुझा भलताच जीव. आठवतंय ना गो पोरी? आपल्या परसात तर हारींनी झाडं त्याची! ’अमलताश, अमलताश’ म्हणून भान हरपून पाहात बसायचीस आपली. मावळतीकडच्या प्रयोगशाळेच्या जिन्यावरून हात उंचावून एक झुबा तोडला होतास की नाही कुणाचं लक्ष नाहीसं पाहून? खोलीत पोचेतो गळून गेली सगळी सोनपदकं. किती हिरमुसलीस मग. पण झालं ते बर्‍यासाठीच बाई...सौंदर्यावर लगेच आपला मालकीहक्क गाजवायला जाऊ नये, हे कळायलाच हवं होतं तुला जरा अजून खोलवर!

...आणिक एकदा संध्याकाळी रमतगमत कुठेशी निघाली होतीस बघ - आणि एका कवळ्या बहाव्याच्या फांदीनं हळूच डोक्यावर टप्पल मारली तुझ्या. काश्यासारखं तांबूस ऊन, आणि त्यात न्हात हसणारा, पानोपानी हळद माखलेला देखणा परण्या अमलताश! कुठेतरी वाचलेली एकच ओळ - "या गो बांधावरी, नवुरा फुलला!" हरखून त्याला म्हणालीस, "पहिल्या नजरेत प्रेमात पडले रे तुझ्या! I love you!" तर नेमकी वार्‍याची झुळूक आली न्‌ त्याचा शेंडा लवला जरासा. सस्मित "Thank you!" म्हणावं तसा. तुला खुळीला काय, तीच धुंदी मग! त्या तीन शब्दांना साजिरं गोजिरं करणारं दोन शब्दी उत्तर सापडल्याची. परतभेटीची पात्रता नसेल अंगी, तरी दिल्या भेटीचा स्वीकार करावाच नं असा त्या बहाव्यासारखा...

आणि कोकणभेटीत ज्याच्यासाठी आसुसून जायचीस ते बकुळीचं झाड असं हातभर अंतरावर पहिल्यांदा पाहिलंस, तेव्हाचा तुझा आनंद मीदेखील विसरू नाही शकत! दोन जिन्यांना जोडणार्‍या सोप्यात उभं राहून बकुळ हातानं खुडता येते याची केवढी अपूर्वाई तुला. मग ओंजळभर फुलं सखीच्या वाढदिवशी तिच्या हातात ठेवून तिला
’तुला पाहिलं की मला बकुळीचं फूल आठवतं
कळत नाही तेही आपला सुगंध कुठं साठवतं’
असलं कवडीकवन लिहून देणं. येडी पोर!
"

किती किती आणि काय काय. वाट्टेल तेव्हा आठवते ती.
ती म्हणजे फक्त तिची हजारभर एकर जागा आणि पाचपन्नास इमारती, तिच्यातले झाडमाड, मोर, खारोट्या, फुलं , फुलपाखरंच नव्हेत. -- डोळ्याच्या तळातून दु:ख वाचणारी माझी लुटुपुटूची आई, वाचा-वर्तन-कृतींनी शहाणं करून सोडणार्‍या कृष्णसख्या, माझ्या लाडाकोडाच्या लेकी आणि खसखशीच्या मळ्यातले दोस्त. आणखीही कुणीबुणी. शिकवणारे, शिकणारे. - त्यांनीच वाढवलं, वाढताना पाहिलं. कान पिरगाळला,तसे धपाटे खाऊनही घेतले.
तिच्या विश्वातलं जगणं, म्हटलं तर कठीण - म्हटलं तर अगदीच सोपं. कठिणाईचा कणा मोडायला शिकवलंही तिनंच. It's only glass that breaks under a blow - be the steel that gets strengthened with each blow it receives. कुणी सांगितलेलं हे वाक्य किती उभारी देऊन गेलं होतं कधीकाळी. आणि स्वत:च लिहिल्या-बोललेल्या प्रत्येक शब्दाला पारखून-निरखून घेण्याची सवय कशी कोण जाणे, तिनं लावली. उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वं दाखवली - त्यांना असाध्य आदर्शाच्या उंच पातळीवर नाही ठेवलं, ’तुम्हांसी ते जमेल’ असं स्वत:लाच म्हणावं इतपत जवळून दाखवली ती माणसं. कधी काही काजळलेले भाग दाखवले - स्वत:तले, इतरांतले...क्षमेचा पूर्वी कधीच कळला नव्हता असा अर्थ शिकवला. गरजेसाठी रागवायला शिकवलं. स्वभावातल्या कमकुवतपणाला जोखायला शिकवलं - कदाचित त्यावर मात करायलाही शिकवलं असेल. कळलंय कुठं मला तिचं सारं देणं अजून?

तिचं बोट सोडताना घनव्याकुळ रडायला हवं होतं का गं मी? पण हसून हात हलवला, तोही ती आई होती म्हणूनच ना. ’भेटेन नऊ महिन्यांनी’ चा भाबडा आशावाद ठेवू देत मला सखे - स्मरणकातरता तिनं नाही शिकवली मला, स्मरणरमणच शिकवलंय फक्त!

2007-08-21T18:52:00.000+05:30

ओंजळधारेतल्या उष्ण पार्‍याचा
चहूंकडून छर्‍यांगत मारा...
तग धरणं खरंच कठीणंय
आणि तगमगणं बरंच सोपं!

**

कर्दळीच्या गाभ्यातला कापूर
असा न्‌ तसा...
शेवटी उडूनच जायचा!
पण पेटत्या कापराची काजळी
कधी पाहिली असतीन्‌ तिनं
तर तिची प्रसवधन्यता
तशीच अबाधित राहिली असती?

**

आज सूर्याला फितूर आहेत सारे
पण दीर्घिकेच्या केंद्राशी पोचू पाहणारं
माझं इमान
कधीतरी तिच्या पलीकडे जाईल
अंतिम सत्यातली मिथ्यता
आणि मिथकांतलं ऋत
भरल्या डोळ्यांनी
डोळे भरूऽऽन पाहील!

2007-04-27T01:41:00.000+05:30

मूक या सखीस तुझ्या बोलवून जा
स्फुल्लिंग मशालीत एक पालवून जा

शब्द तुझे ताल तुझा सूरही तुझे
गाण्याला मान तरी डोलवून जा

जळणारे गाव तशी पेटती मने
शवागार स्वप्नांचे हालवून जा

पोरटीं भुकेजली - दूध मागती
पाण्यातुन पीठ आज कालवून जा

ही शेवटली हाक, सख्या एकदाच ये
आशेचा दीप तूच मालवून जा

अनुदिनी

2007-04-27T01:08:00.000+05:30

कोणे एके काळी हेमंतकाकांनी 'दिनचर्यानिष्ठांच्या मांदियाळी' मध्ये खो दिला होता. आता कॉलेजच्या शेवटच्या सत्रात आपण दररोज कसे वागत आहोत ते खुलेआम लिहिताना सुरुवातीला "हे आकाशातल्या बापा, तू मला क्षमा कर कां की मी अजाण बालक आहे..." असा कबुलीजबाब हवा! कारण शेवटची षटकं राहिलेली असताना येणारा प्रत्येक चेंडू निराळ्या पद्धतीने खेळायचा आणि जास्तीत जास्त 'धावा'यला बघायचं, हे एकच उद्दिष्ट. त्यामुळे येणारा प्रत्येक दिवस नव्या उचापती घेऊन येतो, आणि आखीव-रेखीव दिनचर्येची वासलात लागते. (अर्थात कितीही आखली-रेखली तरी आमची सगळी वेळापत्रकं लहान बाळाच्या काजळासारखी लगेच फिसकटतातच पहिल्यापासून!)
आणि काकाजी देवासकरांच्या थाटात म्हणायचं झालं तर 'ज्या वयात चर्या पहायच्या त्या वयात चर्या पाळत कशाला बसायच्या?' :D त्यामुळे 'दिनचर्या वा दिनचेष्टा वा' या भावनेनं लिहूया म्हणते.

'सकाळ' या शब्दाची माझी लाडकी व्याख्या 'मी ५ तासांपेक्षा जास्त वेळ झोपून उठल्यानंतर आकाशात सूर्य असेल अशी कोणतीही वेळ ' अशी आहे. "जागे हैं देर तक हमें कुछ और सोने दो" हे या वेळेचं भावगीत, आणि " अजून पाच मिनिटं झोपूया" हे ब्रीदवाक्य. आज्ञाधारकपणाने डुलक्या घेत दर पाच मिनिटांनी खडबडून जागा होऊन आरवणारा भ्रमणध्वनी हा मुख्य शत्रू. 'न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा:' हे सुभाषित पुटपुटणाऱ्या प्रभातकुक्कुटांनो, भल्या सकाळी रजईचं साडेचार किलोचं वजन अंगावरून हटवणं किती कष्टप्रद असतं याची तुम्हांला कल्पना नसावी.

तर ते एक असो. कितीही नाही म्हटलं तरी आठ वाजताच्या लेक्चरला जावं लागायचंच आठवड्यातून तीन दिवस. रात्री अजिबात न झोपता ते लेक्चर कर्णसंपुटात साठवून घेऊन, यथासांग न्याहारी करून मग अंथरुणात घुसण्याचा एक पर्याय आहेच. पण आपला म्हातारा खडूस नसेल तरच हा पर्याय निवडायचा. आपल्या final year project guide ला 'माझा म्हातारा' किंवा 'आमचा मास्तर' म्हणायचं हे मी पहिल्या वर्षात आमच्या दादालोकांकडून ऐकलं होतं - 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु' च्या जगातून नुकतंच बाहेर पाऊल ठेवल्यामुळे या अशा धडधडीत अनादराला 'शांतम्‌ पापम्‌' म्हणत नाकंही मुरडली होती!

आमचे मार्गदर्शक, प्रोफेसर सरकार - 'एकदम कूल प्रॉफ' असल्यामुळे कामाच्या वेळा बर्‍यापैकी लवचिक. जो-तो आपापल्या सोयीनुसार काम (किंवा त्याचा आभास) करणार. त्यातून आमची ल्याब म्हणजे बटाट्याच्या चाळीच्या जमान्यातली. अगदी कर्मठ Experimental Inorganic Chemistry चालते तिच्यात - त्यामुळे मुलामाणसांनी भरलेलं एखादं घर कितीही आवरलं तरी पसरलेलंच दिसावं तशी ही आमची प्रयोगशाळा तिच्यातल्या दोन हजार चारशे ब्याऐंशी बाटल्या, इतर काचसामान, मोठमोठ्ठी उपकरणं आणि चित्रविचित्र आवाज आणि वास यांनी गजबजून गेलेली असते. ज्या वेळी बांधली गेली त्या वेळी तिला डी.एस. कें.च्या टू बी.एच. के. फ्लॅटची ऐट असली असावी - फक्त परिमाणं जऽरा बदललेली. रसायनांची पाककृती सिद्ध करायची ती भल्यामोठ्या किचन मध्ये. सर बसतात ते पर्सनल ऑफिस - मीटिंग हॉल सारखं. आणि विद्यार्थी लोकांना डुलक्या काढायला दोन बेडरूम्स (वजा बेड्स अधिक खुर्च्या अधिक संगणकयंत्रे).

प्रयोगशाळेत काम करताना मर्फीचे नियम प्रत्ययाला न आलेली व्यक्ती विरळा! उदा. परीक्षानळी किंवा कुठलंही नाजूक काचसामान मन लावून न्हाऊ-माखू घालून स्वच्छ केल्यावरच फुटतं. दिवसभर काम करून श्रमपरिहारासाठी उगीच पाच मिनिटं पाय मोकळे करायला बाहेर गेल्यावरच मास्तरांना आपली तातडीनं गरज भासते. एरवी आंघोळ करता येईल इतक्या बाटल्याच्या बाटल्या भरून ठेवलेलं ऍसिटोन नेमकं आपल्याला हवं असतं तेव्हा शब्दश: उडत गेलेलं असतं.
आपल्याला वापरायचं असलेलं उपकरण -
१.त्याच वेळी दुसर्‍या कुणालातरी अतिमहत्त्वाच्या कामासाठी हवं असतं
२.बिघडलेलं असतं
३. चालू असतं, पण इतर कुणाला ते कसं वापरायचं त्याची माहिती नसते.
४. ज्याला माहिती असते तो २० दिवसांच्या सुट्टीवर गेलेला असतो.
५. त्या उपकरणाचं माहितीपत्रक हरवलेलं असतं.
६. गूगलेश्वरकृपेने माहितीपत्रक सापडतं, पण ते अत्यंत अ-वाचनीय आणि असंबद्ध असतं.
७. दोन दिवस आणि अर्धा मेंदू खर्च करून ते उपकरण सुरू केल्यावर ... त्यात केलेला प्रयोग सपशेल फसतो!

मग पुनश्च हरि ओम्‌ - शोधा कुठलीतरी दुसरी पद्धत. त्यातसुद्धा 'सेंट्रल फॅसिलिटीज्‌' म्हणून पृथक्करणासाठीची जी धुडं असतात मोठीमोठी, ती वापरायला मिळावीत म्हणून सिनेमाच्या प्रिमीयरला लागत नाहीत तितक्या मोठ्या रांगेत उभं रहा. तिथे ऐन थंडीत ए.सी.त कुडकुडा. तासभराच्या हठयोगानंतर महिन्याभरानंतरची कुठचीतरी 'तारीख' मिळवा. ती उपकरणं चालवणार्‍या लोकांनी केलेल्या बाष्कळ विनोदांवर हसा. (आणि मग हे सगळं नोकरी करणार्‍या दोस्तांना "आमचापण अनुदिनी अनुताप" थाटात सांगून त्यांच्या कडून सहानुभूती/खिजवणूक ('करा! अजून करा रीसर्च!')/तुच्छता ('ह्यॅ! सात गाद्यांखालचं पीस टोचणारी राजकन्या कुठली! अगं लायफातले खरे प्रॉब्लेम्स माहिती आहेत का बये?') यातलं काहीतरी वसूल करा. उभयपक्षी करमणूक! नाहीतरी स्वत:वर केलेले विनोद सगळ्यात चांगले म्हणे. 'Self-depreciating humour is the best humour. quoth Her Highness M'Lady Vasilisa the Fair and Wise.)

तर तेही असोच. दिवसाचा बर्‍यापैकी वेळ अशा नित्य-नैमित्तिक प्रयोगशीलतेमध्ये घालवल्यावर हॉस्टेलवर येऊन दंगा घालणे/ चिल लावणे ('भसड मचाना') हा मुख्य कार्यक्रम. यात लॅबपेक्षाही जास्त प्रयोगशीलता चालते. उदा. फालतू विनोदांची कोणती नीचतम पातळी मानवी मेंदू न तडकता सहन करू शकतो? तडकलेल्या मेंदूवर कोणत्या कँटीनची कोल्ड कॉफी हा सर्वोत्तम उपाय आहे? मेसच्या टेबलावर किती वेळ गप्पा मारत राहिलं की कर्मचारी भांड्यांचे आवाज करायला लागून 'आता टळा इथून' असे संकेत द्यायला लागतात? त्या संकेतांकडे दुर्लक्ष केलं तर ते मौखिक रूप नक्की कधी धारण करतात? जाणं निषिद्ध असलेल्या जागांचे सुरक्षारक्षक नक्की कोणत्या वेळेला गाफील असतात? त्यांनी हटकलं तर कोणती सबब हमखास मदतीला येते? इन्स्टिट्यूटमधला सर्वोच्च बिंदू कोणता? रात्री अडीच वाजता प्राध्यापकांच्या घरांच्या गल्ल्यांतून टोळक्याने गाणी म्हणत जायची खाज आली तर आवाज किती डेसिबल ठेवावा? (इतरांच्या) परीक्षेच्या आधी खोलीत मित्रमंडळ जमवून किती मिनिटं हशा-टाळ्या-आरड्याओरड्याचा खोकाळा उठवला की आसपासचं पब्लिक ठणाणा करत येतं? 'धूम' किंवा तत्सम चित्रपटांची गाणी इतरांनी कर्णकटुत्वात सुरू केली की प्रत्युत्तरादाखल आपण कोणते गाणे लावावे? (सध्याचं हॉट फेव्हरिट: बाबा लगीन!) या आणि अशा अनंत गहन प्रश्नांची अचूक उत्तरं शोधायची म्हणजे केवढी ती चिकाटी हवी, केवढा तो शास्त्रीय दृष्टिकोन हवा, आणि केवढी ती वेळेची किंवा वेळापत्रकाबद्दलची बेपर्वाई हवी! तस्मात्‌, देशाचे भावी आधारस्तंभ असलेल्या सर्व खंद्या युवकांप्रमाणेच दिनचर्या-अनिष्ठ राहणे हा माझा महाविद्यालयसिद्ध हक्क आहे, आणि तो मी मिळवलाच आहे!

हिवाळ्यातल्या एका रात्री जर एक प्रवासी... (इतालो कॅल्वीनो)

2007-03-02T16:36:00.000+05:30

गेल्या जुलैमध्ये एका संकेतस्थळावर इतालो कॅल्वीनोबद्दल वाचल्यानंतर मी या लेखकाची पुस्तकं 'वाचलीच पाहिजेत'च्या यादीत टाकली होती. विशेषत: एका पुस्तकातलं पहिलं प्रकरण त्याच संकेतस्थळावर वाचून त्याच्याबद्दलची उत्कंठा भलतीच वाढली होती. ते पुस्तक म्हणजे 'If On A Winter's Night A Traveller'.
IITत परत आल्या आल्या वाचनालयाच्या कॅटॅलॉग मध्ये शोध घेतला - आणि चक्क या माणसाची सात-आठ पुस्तकं तिथे असल्याचं दिसलं. अर्थातच 'If On A..' पुस्तक issued होतं. 'हे नेहमीचंय. मी अंत:क्रमांकयोगावर जन्मलेली असणार' वगैरे पुटपुटून मी कॅल्वीनोचं Mr. Palomar उचललं. वाचताना 'मझा आला' , तरी इवलंसं ते पुस्तक वाचायला जऽरा जास्तच वेळ लागला अपेक्षेपेक्षा.
हे वाजवीहून जास्त हुशार लेखक असतात ना, ते पंचाईत करून ठेवतात माझी. ओळ अन्‌ ओळ लक्षपूर्वक वाचायला लागते! मग ते पुस्तक परत केल्यावर काही मी 'If On A..' चा पाठपुरावा केला नाही. पण काल fiction section मध्ये उगाच उचकापाचक करत असताना मला त्याची परत आठवण झाली, आणि ते फडताळात बसलेलं मिळालंदेखील. वाचायला सुरुवात केली, आणि लगेच मनातल्या मनात त्या ओळींचा मराठी अनुवाद सुरू झाला.
कवितांचे मराठीतून हिंदी/ इंग्रजीत भाषांतर करण्याचे एक-दोन प्रयत्न मी करून पाहिलेयत. इंग्रजी कवितेचं मराठीत भाषांतर मला मुळीच जमत नाही असं जाणवलं, त्यामुळे तसा प्रयत्न करून सोडून दिला. शिवाय 'भारतीय भाषांमधलं साहित्य जगभरात पोचलं पाहिजे' वगैरे वाचून वाचून (आणि अर्थात स्वत:लाही तसं वाटत असल्यामुळे) मराठी --> इंग्रजी असंच एखादं पुस्तक अनुवादित करायचा प्रकल्प येत्या उन्हाळी सुट्टीसाठी राखून ठेवला होता. पण आज हे पुस्तक वाचत असताना मला राहवेचना. द्वितीयपुरुषातलं निवेदन. मुद्यावर चटकन न येता, आहे त्या गोष्टीचा कीऽऽऽऽस काढत बसून अत्यंत चतुर पाल्हाळ लावणं. शब्दार्थचमत्कृतीचा विनोद. जंजाळात मध्येच इतक्या सहजपणे गंभीर होणं, की थबकून तीन-तीनदा ते वाक्य वाचायला लागावं. एखादं पुस्तक वाचताना मला फार म्हणजे फारच प्रिय असणाऱ्या या गोष्टी!
मग वाचता वाचताच मराठीत टंकायला सुरुवात केली. पहिलं प्रकरण पूर्ण झालं. पुस्तक पुढं कसं जातंय, त्याला 'कहाणी' आहे का, ती अनुवाद करण्याजोगी आहे का, हे मला माहिती नाही. पण कॅल्वीनोचा हा पहिला भाग स्वयंपूर्ण रीतीनं मनोरंजक आहे.

मूळ इंग्रजीतला भाग इथे आहे.

http://books.guardian.co.uk/departments/generalfiction/story/0,,1221892,00.html

मूळ कादंबरी (इतालियन भाषा): If On A Winter's Night A Traveller
मूळ लेखक: Italo Calvino
इंग्रजी अनुवाद: William Weaver

***

[१]

प्रिय वाचका, तू इतालो कॅल्वीनोची नवीन कादंबरी - 'हिवाळ्यातल्या एका रात्री जर एक प्रवासी' वाचायला सुरुवात करणार आहेस. जरा स्वस्थ बस. सगळे ताणतणाव विसरून जा. एकाग्र हो. इतर कुठल्याही विचारांना मनात थारा देऊ नको. आसपासच्या जगाची जाणीव हळूहळू विरत जाऊदे. खोलीचा दरवाजा बंद केलास तर बरं; कारण बाजूच्या खोलीत नेहमीसारखाच टीव्ही ठणाणत असणार. लगोलग बाकीच्यांना सांगून टाक, "नाही नाही, मला मुळीच बघायचा नाहीये टीव्ही!" जरा आवाज चढवून बोल - नाहीतर त्यांना ऐकू येणार नाही - "मी पुस्तक वाचतो आहे! मला डिस्टर्ब केलेलं अजिबात चालणार नाही, सांगून ठेवतोय!"
तरीपण त्या बाहेरच्या गलबल्यात त्यांना तुझा आवाज ऐकू गेलेला नसणार बहुतेक. मग अजून मोठ्यानं बोल, अगदी कोकल हवं तर: " मी इतालो कॅल्वीनोची नवी कादंबरी वाचायला घेतलीय!" नाहीतर असं कर, काहीच बोलू नकोस; ते लोक तुला त्रास द्यायला येणार नाहीत अशी आशा मनात बाळगत गप्प राहा.

तुला अत्यंत आरामात बसता येईल असं बघ : नुसतंच बसून, हातपाय तण्णावून, अंगाचं मुटकुळं करून, नाहीतर सरळ आडवं होऊन. आडवं होऊन म्हणजे तुझ्या पाठीवर, कुशीवर, पोटावर - कसंही. एखाद्या गबदुल्या खुर्चीत, सोफ्यावर, आरामखुर्चीत, साध्या लाकडी खुर्चीत, एखाद्या गुबगुबीत उशीवजा स्टुलावर. तुझ्याकडे झोपाळ-खुर्ची असेल तर तिच्यात. बिछान्यावर बसून, नाहीतर सरळ बिछान्यात घुसून. वाटलं तर तू एखाद्या योगमुद्रेप्रमाणे डोकं खाली घालून तुझ्या हातांवरसुद्धा उभा राहू शकतोस. तुला पुस्तक उलटं धरून वाचावं लागेल एवढंच.

अर्थात्, तुला 'वाचनासाठीची सर्वोत्तम स्थिती' कधी शोधता येणारच नाही. पूर्वी म्हणे लोक उभं राहून वाचायचे, एखाद्या उंच घडवंचीवर पुस्तक ठेवून. त्यावेळच्या लोकांना अजिबात न हलता आपल्या पायांवर उभं राहायची सवय होती. घोडेस्वारी करून बिचारे दमायचे तेव्हा विश्रांतीसाठी तसेच उभे राहायचे. त्यांच्यातल्या कुणाला घोड्यावर बसल्या बसल्या 'अखंडीत वाचीत जावे' असा उपदेश पाळायचं काही सुचलं नाही म्हणा; तरीपण आत्ता घोड्यावरच्या खोगीरात बसून, पुस्तक त्या घोड्याच्या आयाळीवर टेकवून नाहीतर त्याच्या कानाला एखाद्या जाडजूड दोरीनं घट्ट बांधून वाचायची कल्पना झकास वाटतेय की नाही तुला? तुझे पाय रिकीबीत नीट बसलेले असले की मग तर तुला अगदी मजेत वाचता येईल. वाचनानंद उपभोगण्यासाठी 'पाय वर करून बसणं' ही सर्वात पहिली गरज आहे हे लक्षात ठेव.

आता वाट कशाची बघतोयस आणखीन? पाय ताणून आळस दे जरा. मग आपले पाय एखाद्या उशीवर - दोन उश्यासुद्धा चालतील, सोफ्याच्या किंवा खुर्चीच्या हातांवर, टीपॉयवर, टेबलावर, पियानोवर नाहीतर टेबलावरल्या पृथ्वीगोलावर ठेव खुशाल. पायातल्या चपला तेवढ्या काढ अगोदर. आता पाय वर ठेवावेसे वाटत असतील तर ठेव, नाहीतर परत घाल त्या चपला. अरे - असा एका हातात चप्पल आणि दुसऱ्या हातात हे पुस्तक घेऊन काय उभा राहिलायस बावळटासारखा?

डोळ्यांवर ताण येणार नाही अशा पद्धतीनं खोलीतला प्रकाश कमी-जास्त कर. हो, आत्ता्च्या आत्ताच, कारण एकदा का वाचण्यात गुंगून गेलास की तुझ्याच्यानं जागेवरून उठवलं जाणार नाही मग. पानावर सावली पडून ते करडं झालं नाहीये ना, त्याच्यावरली अक्षरं उंदरांच्या झुंडीगत काळपट ठिपक्यांसारखी दिसत नाहीयेत ना याची खात्री करून घे. पानावर खूप जास्त प्रकाश पडणार नाही याचीही काळजी घे बरं का. नाहीतर या भयाण पांढऱ्याफक्क कागदावरून तो भगभगीत प्रकाश सरळ तुझ्या डोळ्यांत शिरायचा - सगळ्या अक्षरांच्या सावल्या दुपारच्या टळटळत्या उन्हासारख्या खुनशीपणे गिळून टाकत. तुझ्या वाचनात जी जी म्हणून गोष्ट व्यत्यय आणेलसं दिसतंय, तिचा आत्ताच अंदाज बांध. सिगरेटी फुंकतोस का? एखादं पाकीट असू दे हाताशी - आणि ऍश-ट्रे पण. अजून काही राहिलंय का? नैसर्गिक विधी वगैरे? बरं बरं - राहिलं, तुझं तूच बघ बुवा काय ते.

तसं म्हटलं तर या विशिष्ट पुस्तकाकडून तुझ्या काही विशेष अपेक्षा आहेत असं नाही. तात्विकदृष्ट्या बोलायचं झालं तर तू आताशा कुणाकडूनच कशाचीच अपेक्षा न करणाऱ्या लोकांमध्ये मोडतोस. तुझ्याहून तरुण किंवा कमी तरुण असे कितीतरी लोक पुस्तकांमधून, लोकांकडून, प्रवासातून, घटनांमधून किंवा भविष्याकडून एखाद्या असामान्य अनुभवाची अपेक्षा बाळगून असतात. पण तू असा दूधखुळा नाहीस. तुला माहिती आहे, 'वाईटात वाईट गोष्ट टाळणं' एवढीच अपेक्षा माणसाला ठेवता येते फार फार तर. तुझं वैयक्तिक जीवन, आसपासच्या सर्वसामान्य घटना आणि अगदी आंतरराष्ट्रीय घडामो्डींमधूनही तू हाच निष्कर्ष काढला आहेस.
बरं, आता पुस्तकांबद्दल काय? अं, मला वाटतं जीवनाच्या इतर प्रत्येक क्षेत्रात तू हा अपेक्षेचा, उत्सुकतेचा नवथर आनंद इतक्या काटेकोरपणे टाळत आला आहेस, आणि त्यामुळेच पुस्तकांसारख्या बंदिस्त क्षेत्रात तो आनंद उपभोगण्याची परवानगी तू स्वत:ला नक्कीच देऊ शकतोस. अर्थात पुस्तकांच्या निवडीबाबत तुझं दैव बलवत्तर असेल किंवा नसेल - पण अपेक्षाभंग झाला तरी त्यात फार काळजी करण्यासारखं काही नाही.

तेव्हा जेहत्ते काळाचे ठायी तू वृत्तपत्रात वाचलंस, की गेली कित्येक वर्षं काहीच लिखाण प्रकाशित न केलेल्या इतालो कॅल्वीनोचं 'हिवाळ्यातल्या एका रात्री जर एक प्रवासी' नावाचं नवं पुस्तक बाजारात आलं आहे. तू दुकानात गेलास आणि ते विकत घेतलंस. शाब्बास!

दुकानाच्या दर्शनी भागातल्या काचेत तुला हवं ते मुखपृष्ठ, हव्या त्या शीर्षकासकट दिसलं. नजरेनंच त्याचा मागोवा घेत तू ' अद्याप न वाचलेल्या पुस्तकां'च्या प्रचंड भाऊगर्दीमधून मोठ्या शिकस्तीनं दुकानात घुसलास. ती सगळी पुस्तकं टेबला-कपाटांमधून कमालीच्या नापसंतीदर्शक नजरांनी तुला भेदरवायला बघताहेत. पण त्यामुळे आपण घाबरून जाता कामा नये, हे तुला पक्कं ठाऊक आहे, कारण याच पुस्तकांमध्ये 'वाचली नाहीत तरी चालतील अशी ', 'वाचनाखेरीज इतर कारणांकरिता छापलेली', 'लिहून होण्यापूर्वीच वाचलेली असल्यामुळे वाचण्यासाठी उघडून बघायचीही गरज नसलेली' अशा सगळ्या प्रकारच्या पुस्तकांचे ढीगच्या ढीग असणार आहेत. अशा रीतीने तू किल्ल्याबाहेरची बचावफळी भेदून आत घुसतोस न घुसतोस तोच तुझ्यावर 'दुर्दैवाने आपलं मोजकंच आयुष्य शिल्लक आहे, पण एकाहून अधिक जन्म मिळाले असते तर जी नक्की वाचली असती' अशा पुस्तकांचं पायदळ चाल करून येतं. तू अगदी चपळाईनं त्यांना हूल देऊन पुढे 'तुला वाचायची आहेत, पण जी वाचण्यापूर्वी इतर वेगळी पुस्तकं वाचणं गरजेचं आहे', 'जी आत्ता खूपच महाग आहेत आणि तुला ती सवलतीच्या दरात मिळेपर्यंत किंवा कागदी मुखपृष्ठातली आवृती निघेपर्यंत थांबणं भाग आहे', 'जी कुणाकडून तरी उसनी घेता येतील', 'जी सगळ्यांनीच वाचली आहेत त्यामुळे तूसुद्धा वाचल्यासारखीच आहेत' अशा पुस्तकांच्या रणसेनेत घुसतोस. त्यांचे हल्ले चुकवून तू किल्ल्याच्या मनोऱ्यापाशी येतोस. इथे सैनिकांच्या नव्या तुकड्या तयार असतात :
'तुला खूप दिवसांपासून वाचायची आहेत ती पुस्तकं',
'तू कित्येक वर्षं ज्यांच्या शोधात निष्फळ वणवण करत होतास ती पुस्तकं',
'तुझ्या अगदी आत्ताच्या कामासंदर्भातली पुस्तकं',
'समजा कधी गरज पडली तर हाताशी असावीत म्हणून आपल्याकडे बाळगावीशी वाटणारी पुस्तकं',
'या उन्हाळी सुट्टीत वाचण्यासाठी बाजूला काढून ठेवता येतील अशी पुस्तकं',
'आपल्या कपाटातल्या इतर पुस्तकांच्या जोडीला शोभून दिसतील अशी पुस्तकं',
'आपल्या मनात अचानक एक विचित्र, कसलाही खुलासा न देता येणारी उत्सुकता निर्माण करणारी पुस्तकं'.

आता तुला सैनिकांच्या या अगणित तुकडयांचं एक खूप मोठ्ठं, तरीही आटोक्यातलं, मोजता येईल इतपत भागांचं कोष्टक तयार करण्यात यश आलं आहे. पण हा सुटकेचा नि:श्वास क्षणभंगुर ठरवायला आणखी ताज्या दमाचे गडी पुढे येतात - 'खूप पूर्वी वाचलेली आणि आता परत वाचली पाहिजेत अशी पुस्तकं' आणि ' जी वाचली असल्याचा आपण नेहमीच आव आणत असतो पण आता जी खरोखरच वाचण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे अशी पुस्तकं'.

एका आडव्यातिडव्या बोळातून सूंबाल्या करत तू त्यांना आपल्या अंगावरून झटकून टाकतोस आणि थेट 'ज्या नवीन पुस्तकांचा लेखक किंवा विषय तुझ्या नजरेत भरलाय' अशा पुस्तकांच्या बालेकिल्ल्यात उडी घेतोस. या बळकट बचावफळीतसुद्धा तू थोडी भगदाडं पाडू शकतोस : एक म्हणजे त्यांना 'ज्या नवीन पुस्तकांचा लेखक किंवा विषय अजिबात नवीन नाही (तुझ्यासाठी किंवा एकूणातच) आणि ' ज्या नवीन पुस्तकांचा लेखक आणि विषय यांची अजिबात गंधवार्ता नाही (किमान तुला तरी)' अशा प्रकारांत विभागायचं, नाहीतर दुसरं म्हणजे त्यांच्या आकर्षणाची व्याख्या तुझ्या नव्या आणि जुन्याबद्दलच्या ओढीच्या किंवा गरजेच्या आधाराने करायची. (म्हणजे नव्या गोष्टींत तू जे जुनं शोधतोस आणि जुन्यात जे नवं शोधतोस त्यांच्या गरजेच्या आधारावर)

या सगळ्याचा सोप्या भाषेत अर्थ एवढाच, की दुकानातल्या सगळ्या पुस्तकांच्या नावांवरून एक ओझरती नजर फिरवून तू 'हिवाळ्यातल्या एका रात्री जर एक प्रवासी' च्या छापखान्यातून नुकत्याच बाहेर पडलेल्या चळतीकडे वळला आहेस, त्यातलं एक पुस्तक हस्तगत केलं आहेस आणि गल्ल्यावरच्या माणसाकडे त्याच्यावरचा आपला मालकीहक्क सिद्ध करायला नेलं आहेस.

आता तू आपल्या आसपासच्या पुस्तकांकडे अजून एक भांबावलेली नजर टाकतोस (खरं म्हणजे ती पुस्तकंच पांजरपोळातले कुत्रे त्यांच्या पिंजऱ्यातला एखादा दोस्त त्याला सोडवायला आलेल्या मालकाच्या हातातल्या साखळीला बांधून घेऊन निघून जाताना त्याच्याकडे जशी पाहतील, तशी भांबावून तुझ्याकडे बघत असतात) आणि बाहेर निघून जातोस.

नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या पुस्तकामधून आपल्याला एक खास आनंद मिळतो. आपण आपल्यासोबत केवळ ते पुस्तकच नव्हे तर त्याची नवलाईदेखील घेऊन जात असतो - कारखान्यातून नुकत्याच बाहेर पडलेल्या कुठल्याही वस्तूत असते, तसली नवलाई. पण नव्या पुस्तकाची ही नव्हाळी वाचनालयातली थंड, जडशीळ हवा खाऊन त्याचं आवरण पिवळटायला लागेपर्यंत, त्याच्या वरच्या कडा धुरकटायला लागेपर्यंत आणि त्याची बांधणी उसवून कुत्र्याच्या कानांसारखी लोंबायला लागेपर्यंतच टिकणारी. खरं तर आपल्याला नेहमीच 'एक खरंखुरं नवेपण सामोरं याव'ं अशी आशा असते. असं नवेपण, जे एकदा नवं असल्यावर कायमच नवं राहील. नव्याने प्रकाशित झालेलं पुस्तक वाचताक्षणीच हे नवेपण आपल्या कबज्यात आलं पाहिजे- त्याच्या पाठलागाशिवायच. हीच का ती वेळ? कोण जाणे! या पुस्तकाची सुरुवात कशी होतेय बघूया तर खरं.

(असं म्हणत) कदाचित तू दुकानातच हे पुस्तक चाळायला सुरुवात केली असशील. की ते सेलोफेनच्या कोशात गुंडाळलेलं असल्यामुळे तुला नाही करता आलं तसं ? आता तू बसमध्ये चढला आहेस. गर्दीत एका हातानं वरच्या दांडीला पकडून उभं राहून, दुसऱ्या मोकळ्या हातानं तू ते पुडकं उघडायचा प्रयत्न चालवला आहेस. केळं सोलू पाहणाऱ्या आणि त्याच वेळी फांदीला लोंबकळू जाणाऱ्या माकडासारख्या तुझ्या हालचाली चालल्याहेत जवळजवळ. ती बघ, लागलीच तुझ्या कोपराची ढुशी तुझ्या शेजाऱ्याला. अरेच्च्या! निदान माफी तरी माग लेका.

किंवा कदाचित त्या दुकानदारानं पुस्तकावर वेष्टण न चढवता ते पिशवीत घालून तुला दिलं असेल. आता काम जरा सोपं झालं. तू तुझी कार चालवता चालवता सिग्नलपाशी थांबतोस. पुस्तक पिशवीतून बाहेर काढतोस. वरचं पारदर्शक आवरण टरकावून काढून पहिल्या ओळी वाचायला सुरुवात करतोस. हॉर्नच्या कर्णकटू आवाजाचं वादळ तुझ्यावर येऊन आदळतं - दिवा कधीचाच हिरवा झालाय आणि तू रहदारी अडवून उभा आहेस!

तू तुझ्या कामाच्या टेबलासमोर बसला आहेस. आपल्या कागदपत्रांमध्ये जणूकाही सहजच ठेवावं अशा शिताफीनं तू हे पुस्तक सरकवलं आहेस. एका विवक्षित क्षणी एक फाईल बाजूला सारल्यावर ते तुझ्या डोळ्यांसमोर येतं. तू ते नकळत उघडतोस. कोपरं टेबलावर ठेवतोस. हाताचे पंजे अर्धवट मिटले आहेत - त्यांच्यामध्ये तुझं डोकं विसावतं. बघणाऱ्याला वाटेल की तू अत्यंत एकाग्रतेने तुझी कागदपत्रं वाचण्यात गढून गेला आहेस- पण खरं तर तू कादंबरीची पहिली पानं चाळण्यात गुंग झाला आहेस. हळूहळू तू खुर्चीत मागे रेलून बसतोस. पुस्तक तुझ्या नाकासमोर धरतोस. खुर्ची दोन पायांवर मागे कलंडली जाते. टेबलाचा बाजूचा खण उघडून तू आपले पाय त्याच्यावर ठेवतोस - पण वाचनाच्या वेळेस पायांची जागा ही सगळ्यात जास्त महत्त्वाची, त्यामुळे तू तुझे पाय उचलून टेबलावर मुक्तीची वाट पाहात पडलेल्या फायलींवर पसरून देतोस.

पण हा अनादर होतोय असं नाही वाटत तुला? तुझ्या कामाबद्दलच्या अनादराचं नाही म्हणत मी - (अंहं, इथे कुणीही तुझ्या व्यावसायिक कौशल्यावर ताशेरे ओढायला बसलेलं नाही : मी असं गृहीतच धरून चाललोय की तुझी कामं हा सगळ्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेचा मूलभूत भाग असलेल्या निर्मितीशून्य कार्यव्यवस्थेचा एक सर्वसामान्य हिस्सा आहे.) पण या पुस्तकाबद्दलच्या अनादराचं म्हणतोय.

आणि तू - इच्छेनं किंवा अनिच्छेनं - ज्यांच्यासाठी काम करणं म्हणजे खरोखरीचं 'काम करणं' असतं अशांमधला एक असशील, आणि विचारपूर्वक किंवा अजिबात विचार न करता स्वत:साठी आणि इतरांसाठी उपयोगी ठरेल किंवा किमान निरुपयोगी ठरणार नाही असं काहीतरी करत असशील तर अजूनच वाईट. कारण तसं असेल तर तू तुझ्याबरोबर कामाच्या ठिकाणी आणलेलं हे पुस्तक तुला क्षणिक मोहांना भरीला घालणाऱ्या गंड्यादोऱ्यासारखं, ताईतासारखं आहे. हा मोह तुला दर वेळेला काही सेकंद का होईना, पण तुझ्या मुख्य लक्ष्यापासून विचलीत करेल - मग ते इलेक्ट्रॉनिक कार्डांवरचे क्रमांक असोत, स्वयंपाकघरातल्या शेगडीचा बर्नर असो, बुलडोझर चालवणारं चाक असो किंवा शस्त्रक्रियेच्या टेबलावर आतडं बाहेर काढून पडलेला रुग्ण असो.

थोडक्यात, आपल्या उत्सुकतेवर नियंत्रण ठेवून, घरी गेल्यावरच हे पुस्तक उघडणं जास्त चांगलं.
हां, अस्सं.
आता तू तुझ्या खोलीत आहेस. शांत. तू पुस्तकाचं पहिलं पान उघडतोस. नाही नाही - शेवटचं पान उघडतोस. पुस्तक किती मोठं आहे कळायला नको? नशीब, जास्त जाडजूड नाहीये. 'आजकाल लिहिलेल्या लंब्याचवड्या कादंबऱ्या' हा बहुतेक एक विरोधाभासच म्हणावा लागेल : आज काळाचं परिमाण शतश: विदीर्ण झालेलं आहे. आपापल्या कक्षांमधून जात जात लगेच अंतर्धान पावणाऱ्या काळाच्या छोट्या-छोट्या तुकड्यांहून जास्त काळ आपण प्रेम किंवा विचार करू शकत नाही. काळाचं सातत्य आपल्याला पुन:प्रत्ययाला केव्हा येतं माहिती आहे? जेव्हा काळ असा थांबल्यासारखा किंवा स्फोट पावल्यासारखाही वाटत नसे, त्या काळच्या कादंबऱ्या वाचताना. हा काळसुद्धा शंभर वर्षांहून अधिक काळ थांबला नाही.

तू हातातल्या हातात हे पुस्तक उलटंपालटं करून पाहतोस, मलपृष्ठावरच्या वाक्यांवरून नजर भिरभिरवतोस - त्यांच्यात उगीच आपली कुठेही लागू होतीलशी, थातुरमातुर काहीतरी सांगणारी वाक्यं असतात. उत्तम! हे पुस्तक सरळसोटपणे जे काही सांगतं, त्याच्या वरताण आवाज चढवून दुसरंच काहीतरी सांगणारा, कितीही एवढुस्सा असला तरी आपल्यालाच शोधून काढावा लागेल असा कुठलाही खोल संदेश यात नाही.

अर्थातच, हे पुस्तकाभोवती घिरट्या घालणं, हे असं त्याच्या आत न शिरता आसपास घोटाळणं हासुद्धा नवीन पुस्तकातून मिळणाऱ्या आनंदाचा एक भाग आहे. पण सगळ्या प्राथमिक आनंदांप्रमाणेच ही क्रियादेखील तुला पुढे अत्यानंदाच्या कळसाध्यायापर्यंत (म्हणजे पुस्तक वाचण्यापर्यंत) पोचण्यासाठीची कळ म्हणून उपयोगात आणायची असेल, तर तिचीही एक ठराविक कालमर्यादा आहे हे लक्षात घ्यायला हवं.

तर अशा रीतीने तू पहिल्या पानाच्या पहिल्या ओळींवर स्वारी करण्यासाठी तयार झाला आहेस. तू लेखकाचा अचूक ओळखता येण्याजोगा सूर ओळखण्याची तयारी करतोस. छे! तुला अजिबातच ओळखता येत नाही तो. पण विचार केल्यावर तुझ्या लक्षात येतं, या लेखकाची अशी विशिष्ट शैली आहे असं म्हटलंयच कुणी कुठं ?
उलट हा तर एका पुस्तकापासून पुढच्याकडे जाताना आमूलाग्र बदललेला आढळतो. आणि या बदलांमुळेच आपण त्याला 'तो' म्हणून ओळखतो. पण आपल्याला जेवढं स्मरतंय, त्यावरून इथल्या या लिखाणाचा त्याने इतर जे काही लिहिलंय त्याच्याशी काडीमात्र संबंध लावता येत नाहीये.

तुझी निराशा झालीय का? इकडे बघ तरी - अरे, कदाचित अगदी सुरुवातीला तुला थोडंसं गोंधळल्यासारखं वाटलं असेल. म्हणजे एखाद्या माणसाचं नाव ऐकून आपण त्याला कल्पनेत एखादा चेहरा बहाल केला, आणि तो प्रत्यक्षात समोर आल्यानंतर कल्पनेतला चेहरा त्याच्या खऱ्या चेहऱ्याशी ताडून पाहिल्यावर तो मुळीच जुळला नाही, तर जसं वाटेल तसं. पण मग तू पुढे जाशील, आणि तुझ्या लक्षात येईल की असं असूनही हे पुस्तक वाचनीय आहे. तू लेखकाकडून ज्या काही अपेक्षा ठेवल्या असशील, त्यांच्या बंधनांत न राहता या पुस्तकाने तुझी उत्सुकता चाळवली आहे. अगदीच खरं सांगायचं तर नीट विचार केल्यावर तुला कळतं की तुला हे असंच आवडतंय - एखाद्या गोष्टीला असं आमनेसामने भिडणं, ती नक्की काय आहे याचा अंदाज न येताच!

कलापिनी

2007-01-31T15:59:00.005+05:30

'उड जायेगा हंस अकेला'...कबीरांचं निर्गुणी भजन मिळालं - कुमारांच्या आवाजातलं, त्यांनीच चाल बांधलेलं!
लगेच मागच्या ऑगस्ट महिन्यातली ती SPIC-MACAYची मैफल आठवली कलापिनी कोमकलींची. 'कुमार गंधर्वांची मुलगी' - केवळ ही एकच गोष्ट 'प्रबळ आकर्षण, उत्सुकता इ. इ. ' निर्माण करायला पुरेशी होती. दप्तर-शिप्तरासकटच आम्ही संध्याकाळी ऑडिटोरियममध्ये हजर.
कलापिनी अगदी वेळेवर मंचावर आल्या. काळी चंद्रकळा नेसल्यात - तिला केशरी नक्षीकामाचा पदर. बसल्यावर आधी नीट सावरून घेतला तो..नक्षी छान सुबकपणे सामोरी यावी असा. साथीला एक तबला, एक पेटी. तानपुऱ्यावर एक शिष्या - बस. वाद्यं अगदी पाच मिनिटांत जुळून आली. तोवर कलापिनींनी मैफिलीची रूपरेषा सांगायला सुरुवात केली.
माळव्यातून आलेल्या. आवाजात तिथल्या मालपुव्यासारखी मिठ्ठास!
" मैं शुरुआत करूँगी पूरिया धनाश्री से.." लगेच एक पसंतीचं स्मितहास्य सभागृहाच्या सामुदायिक चेहऱ्यावरून तरळून गेलं.
"उसके बाद देस, और फिर चंद्रसखी." ( वाह! काय सुरेख नाव आहे ..मी पहिल्यांदाच ऐकत होते!)
त्या बोलतायत आणि मी त्यांचंच निरीक्षण करतेय. सुंदर गोलसर चेहरा. हीच तर चंद्रसखी! आणि साधं बोलताना अगदी शाळकरी मुलीचा निरागसपणा..
"भले ही यहां बारिश ना हो - जहां से मैं आयी हूं वहां तो लबालब बारिश हो रही है. मैं देस राग गाकर ही रहूंगी." आणि रागदारी सादर करताना गायक क्वचितच करतात अशी गोष्ट..चीजेतल्या शब्दांचे अर्थ सांगणं! 'बरसो रे मेघा बोले मोरा, मन बोले मोरा..' मध्ये कसा अर्थश्लेष आहे ते सांगणं.
" और अंत में मैं मेरे पिताजी ने गायी हुई कबीरजी की एक निर्गुणी रचना प्रस्तुत करना चाहूँगी."
आहाहा! दोस्तांनी रसभरीत वर्णन करून सांगितलेला एखादा खास पदार्थ ्खायला 'टपरी'वर गेल्यावर त्याच्या घासा-तोंडाशी गाठ पडेपर्यंत येते तसली अधीरता आली मला. लक्ष विचलित करायला मी पुढच्या रांगेतल्या एका गौरवर्णीय-सुवर्णकेश्या अतिथीकडे जऽरा निरखून बघायला सुरुवात करणार - एवढ्यात सभागृह एकदम शांत झालं.

तानपुऱ्याच्या सुरांच्या पार्श्वभूमीवर तो विलक्षण ताकदीचा, पण तितकाच गोड आलाप वर उसळला...

सूर म्हणजे मांजरीचे बछडे असावेत त्यांच्यासाठी. मनीमाऊच्या गुबगुबीत छोट्या पिल्लांशी खेळावं तसं त्या सुरांशी खेळत होत्या. हलकेच वर फेकत, झेलत, कुरवाळत, कधी हळूच कान पिरगाळत.
हातांच्या मुद्रा तरी किती. दोन हात एकदम आळवणी केल्यासारखे पुढे. कधी डाव्या हाताच्या अंगठा, अनामिका आणि करंगळीचा 'ओ' आकार करून उरलेली दोन बोटं सुरांबरोबर लवतात.
खरं तर मैफिलीत गाणं ऐकताना माझे डोळे आपसूक मिटले जातात - सूर आणखी चांगले अनुभवता यावेत म्हणून. पण त्या दिवशी कोण जाणे, तो दृक-श्राव्य अनुभव घ्यावासा वाटत होता.
एकदा डाव्या हाताची समशेर आली सरळ माझ्या दिशेनं. सुरांची एक धारदार तलवार ('सुरी दुधारी'?) काळजात घुसली. जिथे वर्मावर बसली तिथून वर मस्तकापर्यंत एक शिरशिरी झिणझिणत गेली! म्हणजे हळूहळू विष भिनावं तसे सूर अंगात भिनत गेले, समकेंद्री वर्तुळांसारख्या लहरी उठवत. मग छंदच लागला मला - येणारा सूर कधी हाताच्या बोटावर, कधी नाभीपाशी, कधी भुवयांच्या मधोमध केंद्रित करून 'ऐकायचा'. तिथून निघणारी सळसळ हळूहळू कानापर्यंत, वर डोक्यापर्यंत जाताना अनुभवायची. हे काहीतरी विलक्षण आहे, हे कळत होतं. याच गायिकेपुरतं मर्यादित नाहीये, हेही कळत होतं - पण इथेच पहिल्यांदा घडतंय, ही जाणीवही होतीच. कुठल्यातरी योगायोगानं कलापिनीची कला मला गाणं भोगायला शिकवत होती!
ज्ञानेश्वरांनी म्हटलंय तसं
"सहजे शब्दुं तरी विषो श्रवणाचा, परि रसना म्हणे हा रसु आमुचा । घ्राणासि भावो जाय परिमळाचा । हा तोचि होईल॥ ...
ऐसीं इन्द्रियें आपुलालिया भावीं । झोंबती परि तो सरिसेपणेचि बुझावी। जैसा एकला जग चेववी । सहस्रकरुं ॥ "
म्हणजे काय, ते थोडं थोडं कळतंय असं वाटत होतं.

मला पूर्वी कधीतरी लिहिलेल्या ओळी आठवल्या..तेव्हा नुसत्याच कल्पनेतून लिहिल्या होत्या. त्या मैफिलीत अनुभवल्या प्रत्यक्ष, प्रति-कर्ण, प्रत्यांगांनी!

"
तानपुऱ्यावर हलके हलके स्पर्शलहर उमटते
रोमांचित सुख त्याचे कंपित स्वर बनुनी प्रकटते

तडतड तांडव तबल्यावरती मत्तपणे घडवीत
घनगंभीरशा पोकळीतुनी नादब्रह्म अवतरते

वीणेच्या अलकातुन अत्तर सुरांसवे पाझरते
हळवी शिशिर हवा भवताली शहारुनी थरथरते

अंगुलिवर्तुळ हवेमध्ये लयदार फिरत झोकात
सर्पिल तान कधी सळसळुनी गोलांटीमधि शिरते

वैखरीतुनी भास परेचा, की पश्यति सापडते?
अलौकिकाचे लौकिक दर्शन असेच अवचित होते!

"

2007-01-31T13:31:00.000+05:30

उन्हं उतरती होती
जरा वेडूलीच वेळ
तशा सांजप्रकाशात
तुझ्या आठवांचा खेळ

एक हलकीशी सर
होती पडूनिया गेली
तुझ्या लाडक्या जुईत
थरथर भरलेली

वेल साजरी गोजिरी
तिचा लडिवाळ हात
फिरावासा वाटे मला
हळू माझिया केसांत

न्हालेल्याशा प्रकाशात
शुभ्र सात्त्विकशी फुले
तुझे दुधागत हासू
आणि चमकते डोळे

टपकुनि एक थेंब
आला माझ्या गालावर
कोण जाणे कुठे होता
डोळ्यांत की वेलीवर?

कापूसकोंड्याची गोष्ट

2006-12-17T13:03:00.000+05:30

परवां काय झालां...
असांच सोप्यार बसून होतंय
भाचरांका गोष्ट सांगी होतंय
गोष्ट कापूसकोंड्याची!

बाबगो, बेबलं, पकल्या सगळी
तोंडां वासून फुड्यात होती
माजां इचारणां आयकत होतीं
"कापूसकोंड्याची गोष्ट सांगूं?"

तेंणी 'होय' म्हटल्यार म्हणत होतंय
'होय कित्या म्हणतां, कापूसकोंड्याची गोष्ट सांगूं?'
'नाका' म्हटल्यार म्हणत होतंय
'नाय कित्या म्हणतां, कापूसकोंड्याची गोष्ट सांगूं?''
पोरां खिदळाक लागल्यार म्हणत होतंय
'दात कित्या काड्‌तां, कापूसकोंड्याची गोष्ट सांगूं?''
आयडीया काडान्‌ गप रवल्यार म्हणत होतंय
'उगी कित्या रंवतां, कापूसकोंड्याची गोष्ट सांगूं?''

मगे दादग्यान्‌ माजघरात टीवी लावलंनीत
आमी भक्तिभावान्‌ बुडां नि तोंडां त्या दिशेक केली
('टीवीचो आवाज सुरू झाल्यापरान्‌ माणसाचो आवाज बन्द्‌' असो आमच्या घराचो होमरूल आसा.)

'आज तका'र इलेले होते आपले पंत्‌प्रदान
'आदरणीय' आणि 'जी' पाटी-फुडां लाव्‌न
देशाच्ये प्रश्न आयकान्‌ म्हणत होते 'अल्पसंख्याकांची गोष्ट सांगू?'
देशाची प्रगती आयकान्‌ - 'अल्पसंख्याक'...
सर्कारार टीका आयकान्‌ - 'अल्पसंख्याक'...
...

मगे साडेनवार काटो इलो.
रिमोटान् 'ष्टार' झळकावलों.

लाजाहोमांतली कापडां घरात घातलीहंत
(म्हणज्यें येक तर लगीनघरांतली कापडां
- नांयतर लाजेचो होम करान घातलंली कापडां)
अशी बायलमाणसां ज्यांत असतंत,
अशीं खंयचीशी मालिका सुरूं झालीं.
तेतुर्ले सगळें बाई-बाप्यें थोड्या थोड्या येळान्‌ म्हणंत:
'खानदान की शान' ची गोष्ट सांगू?
चेडवान्‌ शेण खाल्ल्यान्‌ - 'खानदान की शान'...
धंद्याचो दिवाळो निगलां - 'खानदान की शान'...
घरच्या सुनेन्‌ भायल्ल्या पुरुशाकडां बगून हात हलवल्यान्‌ -
खानदान की शान!

...
मालिकेच्या मदे मदेंय खूप गोष्टीं आयकाक गांवल्या:

प्रेमपात्र हो म्हणनां नाय -
नोकरी लवकर मिळनां नाय -
व्यायाम करुक झेपनां नाय -
सब के लिए अक्सीर इलाज...
'अमक्या टुथपेश्टाची गोष्ट सांगू?'

दिवे ओवाळून घेंउशे वाटतंत?
दुदांत बसून न्हाउंसा वाटतां?
चेडवाहून तरणो दिसूचो आसा?
'तमक्या साबणाची गोष्ट सांगू?'

...
मगे पाहीन थंयसर तांच आयकाक येई:

'सीमेर जवान मरण पांवलो' 'युद्धकैद्यांक पाकान्‌ सोडूक ना'
... संजय दत्ताची गोष्ट सांगूं?
'हंपीन्‌ पदक जिंकल्यान्‌' 'भारतात खेळांका प्रोत्साहन ना'
...च्यापेलाची गोष्ट सांगूं?
'शेतकऱ्याचो गळफास' 'ल्हान पोरान्‌ मोठो शास्त्रीय शोध लावल्यान्‌'
...अभिशेक-आय्शर्याची गोष्ट सांगूं?

आंमचीं "कापूसकोंड्याची गोष्ट" येक राष्ट्रीय धोरण बनलंली आसा, ह्या पायलां.
माका मोठो अभिमान वाटलो.
मियां शांतपणान्‌ झोपी गेलंय.

2006-12-09T22:38:00.000+05:30

नको राजस पाखरा सुरांसवे नादवू
खिडकीत घोटाळून नको मला सादवू

तुझी शीळ वेडीपिशी तिचा स्वर कापरा
माझ्या काळजाचं पाणी आणि डोळ्याला झरा!

प्राणतळातून हाक तुझी जाणवे मला
तिचे बेभान आव्हान जरी खुणवे मला

तरी परीकथेपरी आहे चेटूक - जंतर
माझ्या प्राणपाखराला मिळे मानवी शरीर!

समईच्या शुभ्र कळ्या!

2006-12-09T19:27:00.000+05:30

उतरत्या मार्गशीर्षातली संध्याकाळ गाभण गायीच्या जड पावलांनी येते. चौखूर धावणं विसरलेली, काळ्याभोर चमकदार डोळ्यांमध्ये एक कष्टभरली झाक आल्यामुळे अजूनच पोक्त दिसणारी गाय. दावणसुद्धा बांधावी लागत नाही, इतकी निश्चल उभी. तिच्या गळ्याखाली खाजवून, पाठीवर हात फिरवून तिला भाकरतुकडा द्यावा असं वाटायला लावणारी. गळ्यातल्या घंटेचादिखील आवाज होत नाही, इतकी शांत. ही असली नकळत आलेली संध्याकाळ काळजाला चहूबाजूंनी कसलासा अदृश्य वेढा घालते. "मला भीती वाटत्येय गं, तू थांब ना माझ्यापाशी..." असं म्हणत असल्यासारखी. मनात हुरहूर आहे, बाहेर रातकिडे हलक्या आवाजात कुजबुजताहेत, शांतता अबोल सोबत करत्येय - अशात एकदम लहानपण आठवतं.

पितळेची लखलखीत समई. जवळ-जवळ माझ्याच उंचीची. संध्याकाळ अशी दाटत असताना बाहेर गप्पांना बसलेली माई लगबगीनं उठायची. शिवलीलामृत वाचता-वाचता वळलेल्या लांबलचक वाती समईच्या पाच पाकळ्यांत रचायची. मग तेलाच्या झारीतून एक सरळ धार बरोब्बर त्या समईच्या मध्यात पडायची. वाती सुरुवातीला थोड्या डगमगायच्या, पण एकदा तेलात भिजल्यावर आपल्या जागी गुपचूप बसून राहायच्या. एका काडीत सगळ्या उजळून जायच्या. एखादी छोट्या टोकाची वात त्याच काडीच्या मागच्या टोकानं पुढे ढकलली जायची. माईच्या चेहऱ्यावर तो तांबूस-पिवळा प्रकाश..तिच्या कानातली पांढऱ्या खड्यांची कुडी लखकन्‌ चमकायची. समईच्या ज्योतीतूनच उदबत्ती पेटवून "वनस्पतिरसो: धूपगंधाढ्यो: गंध‌उत्तम:। आग्रह्य सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्‌" म्हणत ती देव्हाऱ्यापुढे हात जोडायची तेव्हा आतला लंगडा पितळी बाळकृष्ण खुदकन्‌ हसतोय की काय, ते मी हळूच पाहून घ्यायचे. सगळं लक्ष भरपूर साखर घातलेल्या चांदीच्या वाटीतल्या दुधाकडे ठेवून "शुभं करोति" पासून सुरुवात करून आमची गाडी "आदौ राम तपोवनादिगमनम्‌" पर्यंत एकदा पोचली, की हायसं वाटायचं. ही 'परवचा' संपवून खोलीतून बाहेर पडताना मात्र का कुणास ठाऊक, त्या समईकडे बघत बघत मी हमखास थोडा वेळ रेंगाळायचे. त्या उदबत्तीचा वास देव्हाऱ्याजवळ दरवळत असायचा... तो वास समईच्या प्रकाशाइतकाच मंद. आणि अंबाबाईच्या तसबिरीच्या काचेत त्या ज्योतींचं प्रतिबिंब.

बास! मला चंद्रशेखर गोखलेंच्या अनुभवावरून धडा न घेतल्याबद्दल हसू येतं:
'आठवणींच्या देशात मी
मनाला पाठवत नाही,
कारण जाताना ते खूश असतं
पण येताना त्याला येववत नाही!'

हं. उगाचच एक खोल वगैरे नि:श्वास. 'समईच्या शुभ्र कळ्या' ऐकलंच पाहिजे. आत्ताच्या आत्ता.

लांबवरून येणारे बासरीचे सूर. तेही त्या बासरीपासून दूर होण्याच्या जाणिवेनं हिरमुसलेले वाटतात. त्या उदास सुरांत एकजीव होऊन आशाचा मातीच्या वासात घोळलेला आवाज येतो...

समईच्या शुभ्र कळ्या, उमलवून लवते...

आरती प्रभूंचा शब्दन्‌ शब्द हृदयनाथ मंगेशकरांच्या सुरांत बुडलेला. आणि त्यात तो केळीच्या खोडाच्या तंतूसारखा आवाज. मार्गशीर्षी संध्याकाळ, खोलीतला पुंजक्यात मावणारा अंधुक प्रकाश. मी डोळे मिटूनच घेते. समईच्या वाती दिसायला लागतात. त्या शुभ्र वातींमधून कळ्यांगत ज्योती उजळवायला ती वाकलेली, आणि -

केसातच फुललेली जाई पायाशी पडते

संध्याकाळी जाईच्या कळ्या तोडून गुंफल्या होत्या एकत्र. गजरा तसाच माळला केसांत. चंद्र वर वर येत चालला तशी जाईपण फुलत गेली. पण आज गाठी काही पक्क्या बसल्या नाहीत. ती ज्योतीभवतीचा वारा अडवायला हातांची ओंजळ धरू गेली. त्याच्यासाठी जऽरा खाली झुकली न झुकली तोच सैलसर वेणी पुढे आली खांद्यावरून, आणि त्या झटक्यानं गजऱ्यातून जाईची फुलं टपटपली खाली.

भिवयांच्या फडफडी, दिठीच्याही मागेपुढे
मागेमागे राहिलेले माझे माहेर बापुडे

आज हे असं काय होतंय? डोळा लवतोय सारखा. भुवई उगाच फडफडतेय. हा शकुन कसला? उगा हुरहूर जिवाला! माहेरची आठवण अशा वेळी होणार नाही तर कधी? तिचं माहेर ... अंतरानं मागे राहिलेलं माहेर. मनानं तिथंच राहिलेली ती. काळीज घट्ट करून लेकीला दूर पाठवणारं बापुडवाणं माहेर. तिला आईची खूप खूप आठवण येते. डोळे टच्‌कन भरून येतात.

साचणाऱ्या आसवांना पेंग येते चांदणीची

पण हे काय? त्या डोळ्यातल्या पाण्याला झालंय तरी काय? बेटं वाहातच नाहीये, डोळ्यांतून खाली ओघळत नाहीये. पेंगुळल्यासारखं बसून राहिलंय डोळ्यातच. आणि त्या ज्योतीच्या प्रकाशात चांदणी बनून चमकतंय.

एवढ्यात तिची सखी, शेजारीण असेल - जरा मोठी तिच्यापेक्षा - डोकावते तिच्या घरात. ही लगबगीनं डोळ्यातलं पाणी पुसायचा प्रयत्न करते. 'काहीतरी काम राहिलं करायचं' असा बहाणा करत उठते -

आजकाल झाले आहे विसराळू मुलखाची

पण तिच्या मैत्रिणीला कळतं काहीतरी गडबड आहे ते! ती पोक्त्यापुरवत्या स्त्रीसारखा सल्ला देऊ जाते -

थोडी फुले माळू नये, डोळां पाणी लावू नये
पदराच्या किनारीला शिवूं शिवूं ऊन गं ये

अगं अशी उदास कशाला बसल्येयस? जा, जरा पाणी पुसून घे डोळ्यातलं. अशी सुटी फुलं नको माळू केसांत. नीट तयार हो बरं! ऊन दूर निघून चाललंय बघ... जरा तुझ्या पदराला धरून त्यातलं थोडं ऊन घरात घेऊन ये..घरदार हसू दे!

हासशील हास मला, मला हासू ही सोसेना
अश्रू झाला आहे खोल, चंद्र होणार का दुणा

मैत्रीण आपल्याला मनातल्या मनात हसतेय, असं वाटतं तिला. चेहरा कष्टी करून ती म्हणते, "हसत्येस तर हस बाई मला... पण मला स्वत:ला काही हसणं सोसणार नाही आता. ती मघाची आसवं मनात खोल रुतली आहेत. त्यांना निपटून टाकून हसू कसं? आणि हसून तरी काय होणार आहे? तो चंद्र का दुप्पट तेजानं आपलं चांदणं सांडत माझ्याबरोबर हसू लागणार आहे?"

***
ग्रेसच्या, किंवा आरती प्रभूंच्या कवितांचा 'अर्थ' लावायला जाऊ नये, हे खरं - कारण त्यांच्या ओळी म्हणजे खरं तर एक अनुभूती असते. भाषेची, विचारांची, कधी फक्त शब्दांची. वाचणारा प्रत्येकजण एक -एक प्रतिमा बनवतो आपल्या मनात, आणि तोच त्या कवितेचा त्या व्यक्तीपुरता 'खरा' अर्थ असतो. इथे ही कविता गाणं होऊन आली. तिच्या सुरांनी अर्थछटेला जरा दिशा दिलीय, असं वाटता वाटता त्यातूनच एक 'गोष्ट' मला दिसली आणि आता मला हेच अर्थरूप 'खरं' वाटायला लागलं. मग ती जी अस्पष्टशी नायिका आहे गाण्याची, तिचं नक्की काय दु:ख आहे ते कळत नाही म्हणून मी अस्वस्थ! मग कवितेचे शब्द आपल्याला नीट कळलेयत तरी का, हे बघायला मराठीवर्ल्ड चा धावा केला, तर अजून अख्खी तीन कडवी जास्तीची सापडली!

गाठीमध्ये गं जिवाच्या तुझी अंगाऱ्याची बोटे
वेडी उघडाया जाते उगा केतकीचे पाते
उगा बावरते मन भरू येताना केसर
अशा वेळेची, वाटते, अंगावर घ्यावी सर
डोळ्यातल्या बाहुल्यांनी घरीदारी उतरावे
असे काहीसे वाटते याला कसली गं नावे?

आता अजून नव्या धाग्यांचे ताणेबाणे विणले गेले त्या आधीच्या गोष्टीत. 'गाठीमध्ये..' हे कडवं '..विसराळू मुलखाची' नंतर येतं, आणि पुढची दोन कडवी '..शिवू शिवू ऊन गं ये' नंतर.

आत्ता कळलं! ही 'वेडी' नायिका पहिलटकरीण तर नसेल? तरीच गाण्याचा सूर असा हुरहुरीचा, तरीपण आतुर वाटणारा. तरीच तिला माहेरची आठवण येता येता थबकते. शेजारीण अनुभवी. तिला हिचं भोळं मन आणि त्यातल्या शंका-कुशंका कळतातच अगदी. देवाला नमस्कार करून लावून घेतलेल्या अंगाऱ्याची आठवण ती हिला करून देते. 'होईल गं सगळं व्यवस्थित' असा दिलासा देते. आणि अनिलांच्या 'आभाळ निळे नि ढग पांढरे..' या दशपदीत म्हटलंय :
"शेवंतीला कुणी उगीच सांगे, इतक्यात तुझी वेळ आली नाही
गवताचे सोने होण्याआधीच पिवळ्या फुलांची करू नको घाई"
त्या चालीवर म्हणते, 'वेडीच आहेस. केतकीचं पातं उघडून गाभा ठीक आहे की नाही ते बघायला जात्येस ती!
मग ही नायिका जरा मोकळेपणानं सांगते आपली अवस्था. "अगं फुलात पराग भरू येताना..भाळी कुंकू लावून घेताना, मन उगाच बावरतं. अंगभर श्रावणझिम्मड उडावी असं वाटतं... नाहीतर त्या बावरलेपणातच नहात रहावं असं वाटतं. डोळ्यात या बाहुल्या पाहते नं आरशात, तेव्हा त्या कधी एकदा हसत्या-खेळत्या पावलांना साथ द्यायला घरात येतील, असं वाट राहातं. मन अस्सं हळवं झालंय...हसणं सोसणारच नाही आता त्याला. खोल रुतलेली आसवंच त्या वेणा सहन करायला मदत करतील आता... डोळ्यातल्या बाहुल्यांच्या. काजळमाखल्या दोन बालचंद्रांच्या!"

दिवाळीच्या शुभेच्छा!

2006-10-20T16:16:00.000+05:30

My Immortal

2006-10-20T15:41:00.000+05:30

१२ जून. ८ नोव्हेंबर.
तारखांमध्ये बांधला जाणारा तू नव्हेस आणि तशी तुला बांधून ठेवणारी मीही नाही. त्या-त्या दिवशी तुझी 'आठवण' येतेय, मी व्याकुळतिकुळ झालेय, असंही झाल्याचं कधी स्मरत नाही. का व्हावं तसं? 'जो कधीच विसरला जात नाही त्याची आठवण कशी येणार?' वगैरे उठावदार ओळी सोडून देऊ. मुख्य गोष्ट अशी, की मी तुझी चाहती नाही. तुझ्या लिखाणाची पारायणं जरूर केलीयत, पण तुझ्या पुस्तकांतले उतारेच्या उतारे मला पाठ नसतात. त्यांतल्या वाक्यांचं 'ससंदर्भ स्पष्टीकरण' देता येईलच याची हमी नसते. आसुसून मिळवलेलं एखादं यश तुझ्या स्मृतीला अर्पण केलंय, असं कधी घडलं नाही.

होता, किशोरवयातला एक काळ होता, जेव्हा तुझ्या भेटीची, एकवार दर्शनाची आस होती. तुझ्या देहाबरोबर तीसुद्धा अदृश्य झाली.

अर्थात खुणा उरल्याच थोड्याफार! :) आत्ता आठवतंय. रविवारी लॉ कॉलेज रस्त्यावर जायचं असायचं. तू राहायचास ती 'मालती-माधव' तिथे आहे, म्हणून भांडारकर रस्त्याने जायचे - यायचे, प्रभात रस्ता टाळून! तू दिसणार नाहीस हे माहिती होतंच रे. तू नसलास तरी ती होतीच राहात तिथे..अंधुक आशा होतीच की, कधीतरी तिची उंच तरतरीत मूर्ती नजरेला पडेल म्हणून. तेही कधी घडलं नाही ते सोड.. पण त्या पाच-दहा मिनिटांत 'हरितात्या' यायचे माझ्या भेटीला. तो इतिहासपुरुष 'परवाचीच गोष्ट..' म्हटल्यासारखा सांगायला लागायचा. "हे असे आम्ही चितळ्यांच्या दुकानी गेलेलो, आणि हे विकत घेतले बुंदीचे लाडू. तो नोकर कसला वस्ताद रे! द्यायला लागला आपला त्या टीचभर पिशवीत घालून. भाईनी विचारलं..आता भाई म्हणजे कोण?"
..मी उत्साहात: "महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तिमत्त्व, लेखक, दिग्दर्शक, संगीतकार,अभिनेता, पद्मश्री पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडेऽऽऽऽ"...
हरितात्यांच्या चेहऱ्यावर समाधानाचं हासू. "हांऽऽ, बरोब्बर. तर भाई म्हणाला, 'बॉक्समध्ये घालून देता का?' तो नोकर उर्मटपणे म्हणतो कसा - 'त्याचे पैसे द्यावे लागतील.' पट्‌किनी भाईनं विचारलंन्‌: "म्हणजे? लाडवांचे पैसे घेत नाही का तुम्ही?' "
मी त्या कोटीवर नाही, पण हरितात्यांच्या 'स्टाईल'वर फिदा होत हसत राहायचे.

तू असा हवा तेव्हा, हव्या त्या रूपात भेटत राहिल्यावर मग त्या प्रत्यक्षदर्शनाच्या इच्छेचे, चाहतेपणाच्या जबाबदारीचे सल मनात राहतीलच कसे?

मध्ये एका मित्राशी त्याच्या 'जिवीच्या जिवलगा'विषयी बोलणं चाललं होतं. कशावरनं तरी त्याला म्हटलं, "का? तू फॅन नाहीयेस तिचा?" तर म्हणतो: "काहीतरीच काय? अगं तिच्या बाबतीत हे सगळे शब्द तोकडे आहेत गं. ती त्यापलीकडची आहे. हे सगळं घासून गुळगुळीत झालेल्या स्तुती-शब्दांचं जग वेगळं आहे, आणि तिचं जग वेगळं आहे माझ्या मनात."

तुला काय म्हणू मी? 'दुस्तर हा घाट' मध्ये गौरीला अभिप्रेत असलेला माझा शेक्सपीअर, की मेघना म्हणते तसा 'तू माझ्या मनातला चांदीचा गणपती'?

तू तुळशीचं पान. तू बाळकैरीचा गाभा.तू तापल्या डोक्यावरचा आईचा हात. तू शुभ्र पारा. देवचाफ्याच्या फुलाचा गाभारा.

भावनाविवश होऊ नको म्हणतोस? नाही रे नाही. ही विवशता नाही. भावनासमृद्ध होते मी, तुला आळवताना. कसं रे माझं बोट पकडून मला जग दाखवायला घेऊन गेलास! 'तुझ्या वसंता'बद्दल गर्वानी ऊर भरून काय काय सांगितलंस. भागच पडलं मलाही मग पंडित वसंतखाँ 'अवलिया' देशपांडेंच्या भजनी लागणं. कुमारांच्या सुरांनी पागल होणं. भीमण्णांना लोटांगण घालणं. 'अख्तरीबाई' हा शब्द कानी आला तरी बोटं कानाच्या पाळ्यांना लावणं. शुद्ध निषाद काय आणि वर्ज्य स्वर कुठला आणि हे आणि ते..यातलं ओ का ठो कळत नसताना!
तू वूडहाऊसबद्दल लिहिलंस..अजून एनिड ब्लायटनचं बोट न सोडलेल्या मी 'जीव्ज अँड द फ्यूडल स्पिरिट' हातात घेतलं. तिथून पुढे तुझा वूडहाऊस माझा होणं काही कठीण नव्हतं. आपला प्लम आहेच तसा गुणाचा!
कोण कुठला खानोलकर - तू त्याला शापित यक्ष म्हणालास. देवचारासारखी न्याहाळत बसते मी आता त्याचं नक्षत्रांचं देणं.

तू आणि ती - you're like entangled quantum states to me..essentially unseparable. 'युवाम्‌' द्विवचनासारखं काहीतरी मराठीत असतं तर वापरलं असतं 'तू' च्या जागी. तिनं सांगितल्या तशा कविता ऐकल्या. बाकीबाबांना आपलंसं केल्यावाचून गत्यंतर होतं का मग? कार्लाईल, ब्राउनिंग जोडपं, सॉक्रेटिसापासून ते जी.एं.पर्यंत इहपरदेशीय लोकांशी तिनं दोस्ती घडवली.
आणि तिचं 'आहे मनोहर तरी..' ! तिच्या केसांवरून एकदा मायेनं हात फिरवावा, असं वाटलं वाचता वाचता. 'माणूस' म्हणून तुम्हां दोघांच्याही मी अजूनच प्रेमात त्यानंतर.

तू जाता जाता बोलावं तसं एखादं वाक्य लिहून जायचास. मला विचार करायला कायमची सोबत! 'आमच्याकडं येवढेच पैशे हायत' म्हणत स्वयंपाकाचं तेल पणतीतून नेणाऱ्या मुलीची आठवण तुला प्रत्येक दिवाळीला अस्वस्थ करून जायची..मलाही जाते आता. स्वातंत्र्यवीरांना 'प्रोमीथियस' म्हणालास. डोळ्यांत पाणी आलं रे. माणसाला अग्नी आणून दिल्याचं 'पाप' केल्याबद्दल देवानी साखळदंडांनी जखडलेला..जिवंतपणी गिधाडांच्या भक्ष्यस्थानी पडलेला..कुणाचीच कृतज्ञता न लाभलेला प्रोमीथियस.
नंदाच्या तोंडून "खूप प्रेमं केली" वदवताना किती खोलवर हलवलंस. त्या मध्यमवर्गीय पांढऱ्या पेशींचं अवसान फेकायला लावलंस. 'तोकडं' हा एकच शब्द ज्याला लावावा असं आपलं सुरक्षित अनुभवविश्व आहे, याची जाणीव करून दिलीस. 'अजून ऐकूया, अजून वाचूया, अजून पाहूया' हा हव्यास इथूनच आला असणार नं?

तुझी चाहती होते तेव्हा टीकाकारांशी पूर्वी खूप भांडायचे मी. रडकुंडीला यायचे, तुला 'साहित्यिक प्रतिभा नाही' असं कोणी म्हटलं की. " तूही त्यातलाच : 'मध्यमवर्गीय अनुभवकक्षेतून बाहेर न पडलेला', 'स्त्रियांबद्दल अनुदार दृष्टिकोनातून लिहिलेला', 'भावनावैविध्य न दाखवलेला', 'एखाद्या गोष्टीची/व्यक्तीची वाईट बाजू अजिबात न दाखवणारा'. " हे सगळं ऐकताना राग राग यायचा. आता नाही येत. आता मी शांतपणे हसून 'बरं' म्हणते आणि सोडून देते. ती सुकल्या झाडाला न बोलता पाणी घालते ना, तसंच.

'तू दिलंयस ते इतकं आहे, की काय दिलं नाहीस याचा विचार कोण करेल' असं मी म्हणत नाही. खरं तर, तू जे दिलंस त्यानंच 'काय दिलं नाहीस' याचा विचार करायला समर्थ बनवलं. 'अजून काय मिळवायचं आहे' यावर विचार करायला भाग पाडलं.

कधी वाटतं, तुला देव्हाऱ्यात बसवतेय का रे मी? तुझी कोणतीच गोष्ट मला खटकत नाही, असं का? कधीतरी..ज्या वयात मूर्तीपूजेसाठी कोणीतरी समोर असण्याची गरज असते, तेव्हा नेमका तू सापडलास म्हणून तुला बसवून टाकलं का मी तिथे?
असेल. तसं झालं असेलही सुरुवातीला. तुझा विनोद सुंदर होता..निर्मळ होता. तू वर्णन केलंस ते 'हे जीवन सुंदर आहे' याचंच. कधी क्वचित एखादी कुरूप गोष्ट आलीच अपरिहार्यपणे पुढे तरी तिचा विखार माझ्या डोळ्यासमोर येऊ दिला नाहीस. सावध केलंस, पण 'ही कुरूप गोष्टदेखील सुंदर बनवता येईल' असा आशावाद आधी दिलास. आपल्याच मनातल्या स्वत:च्या आदर्श प्रतिमेमागे धावत कुचम्बत जगणारे आम्ही..तुझा बंधनांतून मुक्त करणारा 'काकाजी' भुलावणारच आम्हांला.

पण मला वाटतं, सुरुवात अशी मूर्तिपूजेतून झाली असली, तरी आज तुला मी देव्हाऱ्यात ठेवलेलं नाही. देवाला तरी बांधून कशाला, आणि कसं ठेवायचं रे? 'देव' ही संकल्पनाच आहे नं शेवटी? मनातल्या सगळ्या मंगल, सकारात्मक, समर्थ, समजूतदार, ज्ञानी, आशावादी विचारांचं एक सगुण रुपडं - आपल्याच 'मोठ्या मनाचं' एक प्रतीक? माझ्या मनातला तूसुद्धा एक वृत्ती आहेस खरं म्हणजे..आणि माझ्यासाठी तिचं एक निखालस गोजिरं प्रतीक आहेस तू!

दररोज जगताना, डोळे-कान उघडे असले तर आणि नसले तरीही..किती असुंदर भुतावळ हल्ला करत असते! ती इतकी अपरिहार्य असते, की दूर पळून जायला ना जागा असते, ना वेळ असतो.
पण 'सारा सारा तुझा तुझा सडा' माझ्या सामोरा असतो. तुझ्या ..म्हणजे आता माझ्याच..विचारांच्या अमलताशाच्या सोनसळी पाकळ्या माझ्या वाटेवर पडलेल्या. 'काट्यांतून जातानाही पायभर मखमल' होतेच आपसूक!

You're My Immortal .
Just the reverse of how 'Evanescence' puts it.

When I cried, you'd wipe away all of my tears
when I'd scream, you'd fight away all of my fears
You've held my hand through all of these years
And I still have..all of you!

2006-09-06T13:41:00.000+05:30

भणाणता वारा. अखंड किनारा निर्मनुष्य. आम्ही सहा जण मोठ्यांदा बडबड करत आलोय.
वाऱ्याबरोबर लाटा कानावर आदळायला लागतात. एक-एक करत सगळेच आपसूक गप्प होत जातात. कातळांच्या बाह्याकृती तेवढ्या दिसतायत. आपल्याला हवी तशी जागा शोधायची धडपड सुरू. कुणाला बूड टेकेल इतपत जागा पुरते..कुणाला पाय पसरायला हवे असतात..कुणाला मागे रेलून बसायला दगड हवा असतो..कुणी पाय पसरून बसलेल्यालाच दगड मानून मोकळा होतो.
सगळे स्थिरस्थावर झाल्यावर बडबड पुन्हा सुरू. एक मुलगा बेंगलुरु चा रहिवासी - मग- 'रजनीकांत सिनेम्यां'तल्या विनोदांची उजळणी सुरू होते. "हीरोला तीन बाजूंनी तीन व्हीलन्सनी वेढलेलं. समोरच्याकडे मेज्जर चांगलं रिव्हॉल्वर. हीरोकडे एक चाकू फक्त. समोरून गोळी सुटते. इकडून चाकू सुटतो. रोंरावत जात बरोब्बर गोळीचा मध्यातून छेद घेतो. मग दोन बाजूच्या व्हीलन्स चा कारभार गोळीच्या दोन भागांनी आटपतो, आणि तो चाकू इमाने-इतबारे मधल्याचा कोथळा बाहेर काढतो आपोआप. :D " मग कुणाला कूटप्रश्न सुचतात..पोरं 'गनितवाली' असल्यामुळे 'You know you are a mathematician if...' वाले विनोद सुरू होतात.
इतक्यात कुणाचंतरी लक्ष दूरवर समुद्राच्या 'कोपऱ्यात' जातं. चांदीसारखा चमचमणारा एकच पट्टा..आणि तिथून खळाळत लाट पुढे येतेय चांदी लेवून. नजर वर वर उठत आकाशात जाते. अष्टमीचा चंद्र चांदणं सांडतोय बेगुमान. एक मोठ्ठा ढगोबा सरकत येतो..तोंड आ वासलेलं. राहूसारखा झटक्यात चंद्राला गिळंकृत करतो. पाणी पुन्हा काळंभोर. कातळांच्या मध्येच एक इवलंसं तळं बनलंय समुद्रात. चंद्र दोन मिनिटांत बाहेर येऊन तळ्यात डोकावतो. पाण्यात शेकडो इवल्या मासोळ्यांची चमचम! मग अजून ढग येत राहतात, रांगेनं पुढे सरकत राहतात. ढगांच्या पडद्यातला चंद्र विद्याधर गोखलेंच्या एका शेरातल्या रूपगर्वितेसारखा वागत राहतो :
"पर्दा उठाया, फ़िर गिराया, और फ़िर उठा दिये
..कि देखें, देखनेवालों में किनमें होश बाक़ी है" !

वारा वासरासारखा उधळलाय. शिरशिरी येऊच देत नाहिये..सरळ हुडहुडीच भरवू पाहतोय. मग मी 'वनवास' पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावरल्या लंपन-आसनात बसते - दोन्ही पाय गुडघ्यात मुडपून अंगाजवळ धरत, त्यांना हातांचा घट्ट विळखा घालत. हळूच डोळे मिटून घेते. समुद्राचा गंभीर आवाज एक पार्श्वभूमी बनून राहिलाय सगळ्या 'असण्या'ची. एखादा होम चालू असेल तर गुरुजींच्या मंत्रोच्चारणाचा गंभीर आवाज घरभर भरून राहतो तसा. ईशावास्योपनिषद पाठ असतं तर ते म्हटलं असतं या लाटांच्या तालात.
पूर्णमद: पूर्णमिदम्‌ पूर्णात्‌ पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
... आता मात्र आतून शिरशिरी येते. आकाशाची पोकळी..अफाट समुद्र..पंचमहाभूतं.. उगीचच आपण तत्त्वज्ञ ऋषिमुनींच्या काळात पोहोचल्याचा भास होतो.
हळूच डोळे किलकिले करत समोर पाहते, तर मघाशी चंद्राला गिळलेल्या ढगात एक मुठीएवढालं भोक पडलेलं असतं, आणि "चांदणे त्यातून वाहे शुभ्र पाऱ्यासारखे"! चांदण्याचा कवडसा समुद्रात पडलेला. नेमके त्या तेवढ्या भागात छोट्या छोट्या कातळांचे उभे सुळके वर आलेले. जलपऱ्यांचा तलाव!! Lord of the Rings च्या जगातल्या चंदेरी पऱ्या त्या क्षणी तिथे उगवल्या असत्या तर मला जरासुद्धा आश्चर्य वाटलं नसतं.

'अबे! गिरा दी नीचे? अब कैसे निकलेगी?' ..जरा गलबला होतो. एका पोट्ट्याची चप्पल दगडांच्या कपारीतून खाली कुठेतरी पडलेली असते. मी परत 'नॉर्मल'ला येते. पटापट सगळ्यांचे भ्रमणध्वनी बाहेर येतात. 'पॉवरफुल टॉर्च' वाले लोक तीन-चार बाजूंनी प्रकाशझोत टाकून चप्पल शोधायचा प्रयत्न करतात..चप्पल काही पायाला लागत नाही.

आता त्या जागेचा 'मूड', 'चार्म' संपलेला असतो. दोन मिनिटं उगीच रेंगाळून मग सगळे उठतातच लगबगीनं: खऱ्या जगातलं स्वप्न सोडून स्वप्नांच्या जगातलं खरं बघायला!

(७ जुलै २००६.)